Δύο ημέρες μετά την ιταλική εισβολή, στις 30 Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς συγκάλεσε μια απόρρητη συνάντηση στην Αθήνα. Στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία», όπου λειτουργούσε το Γενικό Στρατηγείο, ο τότε πρωθυπουργός εξήγησε στους ιδιοκτήτες και τους αρχισυντάκτες των αθηναϊκών εφημερίδων τους λόγους που οδήγησαν στην απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου και την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Η ομιλία του, που δεν προοριζόταν για δημοσίευση, αποκάλυψε το σύνθετο δίλημμα μπροστά στο οποίο είχε βρεθεί η χώρα.
Η απόρρητη συνάντηση στην «Μεγάλη Βρεταννία»
Το πρωί της 30ής Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς κάλεσε τους εκπροσώπους του αθηναϊκού Τύπου σε μια συνάντηση με εμπιστευτικό χαρακτήρα. Η συνάντηση έλαβε χώρα στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία», ένα κτίριο που εκείνη την περίοδο φιλοξενούσε και το Γενικό Στρατηγείο της χώρας. Ο Μεταξάς, ως επικεφαλής του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, είχε ήδη επιβάλει αυστηρή λογοκρισία στον Τύπο, είχε καταργήσει τις πολιτικές ελευθερίες και είχε προχωρήσει σε διώξεις πολιτικών αντιπάλων.
Παρά τον έλεγχο που ασκούσε ήδη στις δημοσιεύσεις των εφημερίδων, ο δικτάτορας δεν αρκέστηκε στην τυπική συμμόρφωση των εκδοτών. Η εισαγωγή της ομιλίας του είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς τους υπενθύμισε την εξουσία του. Ωστόσο, ο πραγματικός σκοπός της συνάντησης ήταν βαθύτερος, όπως φανέρωσε η φράση του: «Θέλω και την ψυχήν σας».
Το σύνθετο δίλημμα της Ελλάδας
Στη διάρκεια της ομιλίας του, ο Μεταξάς παρουσίασε στους παρευρισκόμενους το παρασκήνιο της απόφασής του, εξηγώντας ότι η Ελλάδα δεν βρέθηκε απλώς μπροστά στο δίλημμα της αποδοχής ή της απόρριψης ενός ιταλικού τελεσιγράφου. Ανέφερε ότι η αποφυγή του πολέμου προϋπέθετε την προσχώρηση της Ελλάδας στη «Νέα Τάξη» του Άξονα, ένα σενάριο που θα είχε σοβαρές επιπτώσεις για τη χώρα.
Σύμφωνα με την εκτίμησή του, η επιλογή αυτή θα απαιτούσε σημαντικές εδαφικές παραχωρήσεις προς την Ιταλία, καθώς και πιθανότατα προς τη Βουλγαρία. Ο Μπενίτο Μουσολίνι είχε θέσει απαιτήσεις που, αν γίνονταν αποδεκτές, θα άλλαζαν ριζικά τον χάρτη της Ελλάδας και την εθνική της κυριαρχία.
Οι προβλέψεις για τις συνέπειες της προσχώρησης
Ο Ιωάννης Μεταξάς εξήγησε στους εκδότες ότι, κατά την άποψή του, μια τέτοια επιλογή – η προσχώρηση στον Άξονα με εδαφικές παραχωρήσεις – δεν θα εξασφάλιζε την ειρήνη. Αντιθέτως, προέβλεψε ότι θα οδηγούσε τη χώρα σε έναν «εθνικό ακρωτηριασμό», μια κατάσταση που θα έθετε σε κίνδυνο την εδαφική της ακεραιότητα και την εθνική της υπόσταση.
Επιπλέον, ο Μεταξάς εκτίμησε ότι η αποδοχή των ιταλικών απαιτήσεων θα προκαλούσε βρετανική στρατιωτική επέμβαση στα ελληνικά νησιά. Τέλος, τόνισε ότι μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε σε έναν νέο, ακόμη πιο καταστροφικό «Εθνικό Διχασμό» στο εσωτερικό της χώρας, αναβιώνοντας τραύματα του παρελθόντος και υπονομεύοντας την εθνική ενότητα σε μια κρίσιμη περίοδο.
Η επιδίωξη της «ψυχής» των εφημερίδων
Η φράση «Θέλω και την ψυχήν σας» που απηύθυνε ο Μεταξάς στους εκπροσώπους του Τύπου, αποτύπωνε τον πραγματικό του στόχο. Ο δικτάτορας επιδίωκε να εξασφαλίσει όχι απλώς την τυπική πειθαρχία και συμμόρφωση των εφημερίδων στις εντολές του καθεστώτος, αλλά την ουσιαστική και ολοκληρωτική υποστήριξή τους στην πολεμική προσπάθεια που είχε ξεκινήσει. Ήθελε να διασφαλίσει ότι ο Τύπος θα λειτουργούσε ως ενιαία φωνή, ενισχύοντας το ηθικό και την αποφασιστικότητα του λαού.
Για να επιτύχει αυτόν τον στόχο, ο Μεταξάς αποφάσισε να τους παρουσιάσει λεπτομερώς τις διπλωματικές επαφές που είχαν προηγηθεί του πολέμου. Επίσης, τους ανέλυσε τα διάφορα ενδεχόμενα που είχε εξετάσει η ελληνική ηγεσία και τους λόγους για τους οποίους κατέληξε στην απόφαση να απορρίψει τις ιταλικές απαιτήσεις και να οδηγήσει την Ελλάδα στον πόλεμο της 28ης Οκτωβρίου 1940.
Ένα σημαντικό ιστορικό τεκμήριο
Η εμπιστευτική αυτή ομιλία του Ιωάννη Μεταξά, η οποία έχει διασωθεί σε στενογραφημένη μορφή, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά τεκμήρια για την κατανόηση του σκεπτικού της ελληνικής ηγεσίας κατά τις παραμονές του ελληνοϊταλικού πολέμου. Η ομιλία δημοσιεύθηκε στον τέταρτο τόμο του «Ημερολογίου» του Μεταξά το έτος 1960, προσφέροντας μια μοναδική μαρτυρία από πρώτο χέρι.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι πρόκειται για την εξήγηση που έδωσε ο ίδιος ο πρωθυπουργός στις 30 Οκτωβρίου 1940, την ώρα που ο πόλεμος είχε ήδη ξεκινήσει και η έκβασή του ήταν άγνωστη. Δεν αποτελεί μια μεταγενέστερη ερμηνεία των γεγονότων, αλλά την αυθεντική τοποθέτηση της ελληνικής ηγεσίας σε μια κρίσιμη στιγμή της ιστορίας.
Με πληροφορίες από: Gazzetta
