Η αναζήτηση της ευτυχίας αποτελεί ένα από τα πιο διαχρονικά και θεμελιώδη ζητούμενα για τον άνθρωπο, ένα θέμα που έχει απασχολήσει φιλοσόφους, στοχαστές και επιστήμονες ανά τους αιώνες. Στο φημισμένο Πανεπιστήμιο Yale, η καθηγήτρια ψυχολογίας Laurie Santos ανέλαβε την πρωτοβουλία να μετατρέψει αυτό το πολύπλοκο ερώτημα σε ένα πρωτοποριακό ακαδημαϊκό μάθημα. Το σεμινάριο αυτό δεν έγινε απλώς δημοφιλές, αλλά αναδείχθηκε στο πιο επιτυχημένο στην ιστορία του ιδρύματος, προσελκύοντας ταυτόχρονα εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο μέσω της διαδικτυακής του έκδοσης.
Το μάθημα που έσπασε κάθε ρεκόρ στο Yale
Η ψυχολόγος και καθηγήτρια του Yale, Λόρι Σάντος, διοργάνωσε το σεμινάριο με τίτλο «The Science of Wellbeing», δηλαδή «Η Επιστήμη της Ευημερίας». Η ανταπόκριση των φοιτητών ήταν εντυπωσιακή, καθώς η «δίψα» τους να μάθουν για το πώς να βρουν την ευτυχία ήταν τόσο μεγάλη που το μάθημα αναδείχθηκε στο πιο δημοφιλές στα 319 χρόνια της ιστορίας του πανεπιστημίου. Η πρωτοφανής ζήτηση οδήγησε το Yale να επιστρατεύσει καθηγητές από άλλες σχολές, προκειμένου να στελεχώσουν το σεμινάριο και να μπορέσουν να ανταποκριθούν στο τεράστιο ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε.
Η επιστήμη της ευτυχίας προσβάσιμη σε όλους
Η γνώση για την ευτυχία δεν περιορίστηκε στα αμφιθέατρα του Yale. Για όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν δια ζώσης, το σεμινάριο της καθηγήτριας Σάντος είναι ευρέως διαθέσιμο και διαδικτυακά. Μέσω της πλατφόρμας Coursera, οποιοσδήποτε μπορεί να το παρακολουθήσει εντελώς δωρεάν, με μόνη εξαίρεση την περίπτωση που επιθυμεί επίσημο πιστοποιητικό παρακολούθησης. Μέχρι σήμερα, ο αριθμός των ατόμων που έχουν παρακολουθήσει το μάθημα αγγίζει τα 3,8 εκατομμύρια, με την άνοδο της δημοτικότητάς του να οφείλεται εν μέρει και στις συνθήκες που δημιούργησε η πανδημία.
Γιατί η αναζήτηση της ευτυχίας απασχολεί τόσο έντονα;
Η καθηγήτρια Σάντος υπογραμμίζει ότι η ευτυχία αποτελεί ένα θέμα που απασχολεί την ανθρωπότητα αδιάκοπα. Ήδη από την αρχαία Ελλάδα, οι άνθρωποι αναρωτιούνταν για τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να νιώσουν ευδαιμονία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η αναζήτηση της ευτυχίας έχει ενσωματωθεί ακόμη και στα θεμέλια του κράτους, καθώς περιλαμβάνεται ρητά στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας ως ένα από τα βασικά δικαιώματα κάθε πολίτη, μαζί με τη ζωή και την ελευθερία.
Ένας επιπλέον παράγοντας που συνέβαλε στην εκρηκτική δημοτικότητα του σεμιναρίου είναι η σημαντική αύξηση της ανησυχίας για την ψυχική υγεία, η οποία παρατηρήθηκε έντονα κατά την περίοδο της πανδημίας. Ενώ δόθηκαν εκτενείς οδηγίες για την προστασία της σωματικής υγείας, όπως η χρήση μάσκας και η τήρηση αποστάσεων, οι απαντήσεις και η καθοδήγηση σχετικά με την ψυχική ευεξία ήταν αισθητά λειψές. Αυτή η έλλειψη υποστήριξης από τους φορείς της δημόσιας υγείας θεωρείται από την καθηγήτρια ως ένας κεντρικός λόγος για την τεράστια απήχηση του σεμιναρίου.
Αναζητώντας επιστημονικά τεκμηριωμένες στρατηγικές για την ευτυχία
Οι συμμετέχοντες παρακολουθούν το σεμινάριο όχι μόνο με την ελπίδα να βρουν απαντήσεις στα διαχρονικά ερωτήματα γύρω από την ευτυχία, αλλά και με την επιθυμία να ανακαλύψουν συγκεκριμένες, επιστημονικά τεκμηριωμένες στρατηγικές που μπορούν να τους οδηγήσουν σε μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Η προσέγγιση της καθηγήτριας Σάντος προσφέρει μια δομημένη και βασισμένη σε έρευνες οδό προς την ευημερία, καλύπτοντας έτσι ένα σημαντικό κενό στην πληροφόρηση και την πρακτική καθοδήγηση για την ψυχική μας υγεία και ευτυχία.
Για ποιον λόγο θεωρείτε ότι το σεμινάριο είναι τόσο δημοφιλές;
Η ευτυχία είναι ένα θέμα που απασχολεί την ανθρωπότητα από πάντα. Ακόμα από την αρχαία Ελλάδα οι άνθρωποι αναρωτιούνταν για το πώς θα καταφέρουν να νιώσουν ευδαιμονία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο έγγραφο της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας υπάρχει η εξής φράση: «Στα δικαιώματα [κάθε πολίτη] περιλαμβάνονται η ζωή, η ελευθερία και η αναζήτηση της ευτυχίας». Αποτελεί κυριολεκτικά μέρος του ιδρυτικού εγγράφου της χώρας! Όμως, η ανησυχία για την ψυχική μας υγεία αυξήθηκε κατά την πανδημία. Δόθηκαν αρκετές οδηγίες για το πώς θα προφυλάξουμε τη σωματική μας υγεία φορώντας μάσκες ή κρατώντας αποστάσεις, αλλά οι απαντήσεις για την ψυχική μας υγεία ήταν λειψές. Είναι σύνηθες να μην υπάρχει καθοδήγηση από τους φορείς της δημόσιας υγείας και αυτός, νομίζω, είναι και ο λόγος που το σεμινάριο είναι τόσο δημοφιλές. Οι περισσότεροι το παρακολουθούν όχι μόνο για να βρουν απαντήσεις, αλλά και για να βρουν επιστημονικά τεκμηριωμένες στρατηγικές που θα τους οδηγήσουν στην ευτυχία.
Πώς θα ορίζατε την ευτυχία;
Οι κοινωνικοί επιστήμονες ορίζουν την ευτυχία «ως την κατάσταση του να είσαι ικανοποιημένος στη ζωή σου και να είσαι ικανοποιημένος με τη ζωή σου». Το πρώτο σκέλος αφορά το ποσοστό των θετικών συναισθημάτων που έχει κάποιος, όπως για παράδειγμα χαρά, απόλαυση, δέος. Δεν χρειάζεται να υπάρχει πλήρης απουσία αρνητικών συναισθημάτων. Στην πραγματικότητα υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αρνητικά συναισθήματα συμβάλλουν σε μια πιο γεμάτη ζωή, αλλά σίγουρα η αναλογία των θετικών συναισθημάτων σε σχέση με τα αρνητικά πρέπει να είναι καλή. Το δεύτερο σκέλος αφορά το αν βρίσκετε νόημα και σκοπό ή αν αισθάνεστε ηθικά «καλός» άνθρωπος. Αν ικανοποιούνται και τα δύο σκέλη, τότε θα μπορούσαμε να σας κατατάξουμε στην κατηγορία των ευτυχισμένων.
Πιστεύετε ότι έχουμε εμμονή με τη δυστυχία;
Πολλές φορές το μυαλό μάς «λέει» ψέματα. Δεν έχουμε απαραίτητα την καλύτερη αίσθηση όταν πρόκειται για τα πράγματα που θεωρούμε ότι θα μας κάνουν ευτυχισμένους. Αναζητούμε χρήματα, φήμη ή την αγορά καινούργιων πραγμάτων. Όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτά τα πράγματα δεν θα μας κάνουν ευτυχισμένους ή τουλάχιστον δεν θα μας κάνουν ευτυχισμένους για πολύ καιρό. Πολλοί από εμάς καταβάλλουμε μεγάλη προσπάθεια για να γίνουμε πιο ευτυχισμένοι, αλλά το κάνουμε λάθος. Κυνηγάμε τα λάθος πράγματα. Το πρόβλημα είναι ότι είμαστε περισσότερο «χαμένοι» από ό,τι ήμασταν παλαιότερα. Υπήρχαν δομές γύρω μας, όπως πολιτιστικοί και θρησκευτικοί θεσμοί, που μας έδιναν μια κατευθυντήρια γραμμή, κάτι που τώρα φθίνει σε μεγάλο βαθμό. Η επιστήμη της ευτυχίας μπορεί πραγματικά να μας βοηθήσει να καταρρίψουμε κάποιους μύθους για το πώς μπορούμε να γίνουμε ευτυχισμένοι.
Λέγεται ότι το να αναζητούμε συνεχώς την ευτυχία μπορεί τελικά να μας εμποδίζει από το να αισθανθούμε πραγματικά ευτυχισμένοι. Τι γνώμη έχετε;
Όταν είσαι αφοσιωμένος στο κυνήγι της ευτυχίας, ενδέχεται να χάσεις μερικά από τα πράγματα που μπορεί να σε κάνουν ευτυχισμένο. Για παράδειγμα, το να είσαι παρών και να απολαμβάνεις τη στιγμή είναι κάποιοι από τους τρόπους για να βελτιώσετε την αίσθηση της ευημερίας σας, αλλά, αν εστιάζεστε στο «πώς μπορώ να γίνω ευτυχισμένος;», είναι δύσκολο να βρίσκεστε στο εδώ και τώρα. Πάρτε για παράδειγμα την ανθρώπινη επαφή – ένας άλλος μεγάλος παράγοντας που βελτιώνει σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση της ευτυχίας. Σύμφωνα με έρευνες, η κοινωνική σύνδεση μπορεί πραγματικά να μας κάνει να νιώσουμε πιο ευτυχισμένοι απλώς και μόνο με το να βρισκόμαστε κοντά με άλλους ανθρώπους και να περνάμε χρόνο μαζί τους. Αυτή τη στιγμή γίνεται πολύς ντόρος για την αυτοφροντίδα, δηλαδή το να αφιερώνεις χρόνο στο να κάνεις πράγματα για τον εαυτό σου, αλλά οι έρευνες δείχνουν ότι δεν βοηθάει αρκετά. Αυτό που οδηγεί στην ευτυχία είναι η εστίαση στους άλλους. Οι άνθρωποι που κάνουν δωρεές είναι πιο ευτυχισμένοι από εκείνους που δεν κάνουν. Το να κάνετε αυθόρμητα κάτι καλό για κάποιον άλλο, όχι από υποχρέωση ή επειδή αισθάνεστε ότι πρέπει, αλλά επειδή το επιλέγετε, είναι ένας πραγματικός τρόπος για να ενισχύσετε την ευτυχία σας. Πολλές φορές βιώνουμε τον δρόμο προς την ευτυχία ως ένα μοναχικό μονοπάτι, αδιαφορώντας για τις κοινωνικές σχέσεις και τα οφέλη που μπορούν να μας δώσουν. Έτσι, το να έχετε εμμονή με την επιδίωξη της ευτυχίας σημαίνει ότι δεν μπορείτε να επικεντρωθείτε στα πράγματα που θα σας κάνουν πραγματικά ευτυχισμένο στο παρόν. Είναι πολύ ειρωνικό, αν το σκεφτείτε.
Ποιοι άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την ευτυχία μας;
Η αντίληψη που οι κοινωνικοί επιστήμονες ονομάζουν αφθονία χρόνου. Το να αισθάνεται κάποιος ότι έχει χρόνο στη ζωή του να κάνει τα πράγματα που επιθυμεί, μπορεί να επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό το αίσθημα ευτυχίας του. Η αίσθηση της έλλειψης χρόνου, από την άλλη πλευρά, συνδέεται με δυστυχία. Μερικές φορές, στον ίδιο βαθμό με το να είναι κανείς άνεργος.
Η ψυχολόγος και καθηγήτρια του Yale, Λόρι Σάντος, πιστεύει ότι πολλοί από μας απλώς «κυνηγάμε τα λάθος πράγματα» αναζητώντας την ευτυχία. © Stan Godlewski for The Washington Post via Getty Image/Ideal image
Σήμερα, πολλοί νέοι άνθρωποι ταλαιπωρούνται από άγχος και παθαίνουν κρίσεις πανικού. Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;
Αξίζει να αναγνωρίσουμε ότι τα αρνητικά συναισθήματα αποτελούν συχνά ένδειξη. Ακόμη και οι παθολογικές καταστάσεις άγχους είναι το αποτέλεσμα της ενεργοποίησης του συστήματος μάχης ή φυγής (fight or flight). Είμαστε εκτεθειμένοι σε πολλά περισσότερα ερεθίσματα και ερχόμαστε αντιμέτωποι με την πιθανότητα πολλών τρομακτικών πραγμάτων, καθώς οι ειδήσεις είναι γεμάτες με αρνητικές πληροφορίες. Μέχρι πριν από δύο δεκαετίες, ενημερωνόμασταν ως επί το πλείστον από μια εφημερίδα το πρωί ή ίσως από μια τηλεοπτική εκπομπή το βράδυ. Δεν είχαμε μια συσκευή να μας ενημερώνει όλο το εικοσιτετράωρο. Οπότε δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι βιώνουμε αυτά τα πράγματα. Αλλά για ποιον λόγο η κατάθλιψη και το άγχος αυξάνονται, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων ανθρώπων, νομίζω ότι είναι ένα ζήτημα ακόμα υπό συζήτηση. Θέλω να πω, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι αυτά τα είδη κλινικών συνδρόμων αυξάνονται, αλλά ο λόγος που αυξάνονται εξακολουθεί να είναι ακόμα ένα ανοιχτό ερώτημα. Υπάρχουν κάποιες μελέτες από τον ψυχολόγο του Στάνφορντ, Τζέιμς Γκρος, στις οποίες οι συμμετέχοντες έχουν λάβει την οδηγία να μη νιώσουν λύπη κατά τη διάρκεια παρακολούθησης μιας θλιβερής ταινίας. Αυτά τα άτομα εμφανίζουν καρδιακό στρες και έχουν χαμηλή επίδοση σε δοκιμασίες μνήμης και λήψης αποφάσεων. Συνεπώς, η καταπίεση των συναισθημάτων επηρεάζει αρνητικά το σώμα μας και τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να μεταβολίσει τα αρνητικά συναισθήματα, καθώς μας επικοινωνούν ότι κάτι δεν πάει καλά. Δυστυχώς, τις περισσότερες φορές τα αγνοούμε, προκαλώντας κακό στον εαυτό μας.
Θα περίμενε κανείς ότι εξελικτικά θα είχαμε καταφέρει να βρούμε την ευτυχία. Ισχύει αυτό;
Η φυσική επιλογή δεν νοιάζεται για την ευτυχία μας. Αυτό που τη νοιάζει είναι να αναπαραχθούμε και να επιβιώσουμε. Δεν ενδιαφέρεται για το αν θα απολαύσουμε τον καφέ μας, αλλά για το αν παραμονεύει κάποιος λύκος που είναι έτοιμος να μας επιτεθεί. Η φυσική επιλογή θέλει να είμαστε συνέχεια σε επαγρύπνηση, να μην επαναπαυόμαστε στις δάφνες μας. Είναι ένας μηχανισμός που στην πραγματικότητα μας ωθεί να νιώθουμε ανικανοποίητοι, ώστε να κινητοποιηθούμε και να βρούμε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, που θα διευκολύνουν την επιβίωση και την αναπαραγωγή μας. Δεν είναι απαραίτητα συνυφασμένες έννοιες, όπως μπορεί να περίμενε κανείς.
Υπάρχει κάποια έρευνα που να πηγαίνει κόντρα σε αυτό που μπορεί να πιστεύουμε για την ευτυχία;
Μια ερώτηση που δέχομαι αρκετά συχνά είναι: «Είμαστε όλοι ευτυχισμένοι με τη ζωή μας, το πιο πιθανό είναι ότι κανένας δεν θα νοιάζεται να παλέψει για ένα καλύτερο μέλλον. Σωστά;». Το λογικό είναι πως οι ευτυχισμένοι άνθρωποι θα είναι πιο εφησυχασμένοι. Αλλά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Μια πρόσφατη έρευνα έδειξε πως οι άνθρωποι με μεγαλύτερο αίσθημα ευτυχίας είναι αυτοί που διεκδικούν και παλεύουν για προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή και οι κοινωνικές ανισότητες. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα πως οι άνθρωποι που αισθάνονται ευτυχισμένοι είχαν το συναισθηματικό σθένος να παλέψουν για τα προβλήματα του κόσμου. Σε αντίθεση, οι δυστυχισμένοι άνθρωποι μπορεί να αγχώνονταν, π.χ., για την κλιματική αλλαγή, αλλά δεν είχαν την ενέργεια να διαμαρτυρηθούν, να γράψουν επιστολές ή να αναλάβουν δράση με κάποιον τρόπο.
Φέρνουν τα χρήματα την ευτυχία;
Εξαρτάται από το πόσα χρήματα έχει κάποιος. Αν δεν έχει καθόλου χρήματα, ζει κάτω από το όριο της φτώχειας και δεν μπορεί να καλύψει βασικές ανάγκες, τότε τα χρήματα μπορούν να επηρεάσουν το αίσθημα της ευτυχίας μας. Αλλά για τους περισσότερους από εμάς τα χρήματα δεν αγοράζουν την ευτυχία. Μόλις φτάσει κάποιος σε ένα σημείο που μπορεί να καλύψει τις βασικές του ανάγκες, σύμφωνα με έρευνες, τα χρήματα δεν φαίνεται να έχουν τη σημασία που νομίζουμε. Ο διπλασιασμός ή ο τριπλασιασμός του μισθού δεν βοηθάει και πολύ. Πολλές φορές πιστεύουμε ότι, για να γίνουμε πιο ευτυχισμένοι, πρέπει να αλλάξουμε τις συνθήκες μας, αλλά συχνά δεν είναι οι συνθήκες μας που έχουν σημασία. Είναι η νοοτροπία μας, οι συμπεριφορές μας και οι επιλογές μας.
Και τι γίνεται με τον έρωτα;
Η αίσθηση της κοινωνικής σύνδεσης, είτε αυτό είναι μια φιλική είτε μια ερωτική σχέση, φαίνεται να παίζει μεγάλο ρόλο για την ευτυχία μας. Πολλοί από τους φοιτητές μου συχνά σκέφτονται: «Θα είμαι πιο ευτυχισμένος μόλις παντρευτώ και βρω το άλλο μου μισό». Είναι μια σκέψη που παραπέμπει στη φράση «ευτυχισμένοι για πάντα», που βλέπουμε στις ταινίες της Ντίσνεϊ. Αυτό που είναι πιο ωφέλιμο, είναι να επιδιώκουμε την αληθινή σύνδεση. Δεν είναι ο γάμος ή ένα συγκεκριμένο είδος σχέσης που θα μας κάνει ευτυχισμένους. Νομίζω ότι αυτή είναι μια μεγαλύτερη παρανόηση όσον αφορά την ευτυχία, ότι είναι προορισμός. Ότι φτάνεις εκεί και τελείωσες. Όχι, η ευτυχία είναι ένα ταξίδι. Ένας συνάδελφός μου στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, ο Νικ Έπλεϊ, έχει μια καλύτερη αναλογία, την οποία ονομάζει «θεωρία των ελαστικών της ευτυχίας». Πιστεύει ότι η ευτυχία είναι σαν ένα λάστιχο αυτοκινήτου που έχει διαρροή. Όταν χρειάζεται αέρα, το γεμίζεις, για να το διατηρήσεις σε ένα λειτουργικό επίπεδο. Όταν χάσει ξανά αέρα, το ξαναγεμίζεις. Είναι μια συνεχής προσπάθεια.
Και πώς διαφοροποιείται το αίσθημα της ευτυχίας από την εκπλήρωση των κοινωνικών προσδοκιών;
Ένας λόγος που δεν λειτουργεί το να προσπαθεί κανείς να φανεί αντάξιος απέναντι στις προσδοκίες της κοινωνίας όσον αφορά την ευτυχία, είναι ότι πάντα θα υπάρχει κάτι καλύτερο. Είσαι συνεχώς στο κυνήγι. Ενώ όσα πραγματικά έχουν σημασία είναι πράγματα που σε ευχαριστούν από μόνα τους. Αυτά τα πράγματα δεν αθροίζονται με την πάροδο του χρόνου. Απλώς τα ζεις. Είναι πολύτιμα από μόνα τους.
Ευτυχία σε απλά βήματα
→ Η ενσυνειδητότητα έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει την ψυχολογική και κοινωνική ευημερία, καθώς και τη σωματική υγεία: Βάλτε μια ειδοποίηση στο κινητό σας που θα σας υπενθυμίζει να πάρετε μερικές αναπνοές. Δεν χρειάζονται υπερβολές. Ακόμα και ένα λεπτό είναι αρκετό.
→ Ξεκινήστε τη μέρα σας σημειώνοντας μερικά πράγματα για τα οποία είστε ευγνώμονες ή που προσμένετε να συμβούν. Αν αυτό σας φαίνεται κουραστικό, μπορείτε απλώς να σκεφτείτε νοερά προς αυτή την κατεύθυνση πριν αποκοιμηθείτε. Οι έρευνες δείχνουν ότι το συναίσθημα της ευγνωμοσύνης βελτιώνει την ποιότητα του ύπνου και μειώνει την αρτηριακή πίεση.
→ Οι έρευνες δείχνουν πως η σωματική άσκηση επηρεάζει και το πώς νιώθουμε. Ας μην αγχωνόμαστε οι λιγότερο αθλητικοί, νέες έρευνες (ευτυχώς!) δείχνουν ότι ακόμα και πέντε λεπτά αερόβιας άσκησης είναι αρκετά για να κάνουν τη διαφορά στη διάθεσή μας.
→ Το να βοηθάμε τους άλλους συμβάλλει στην ευτυχία μας με διάφορους τρόπους, π.χ. με την αύξηση της αίσθησης του νοήματος και της ικανοποίησης από τη ζωή, την ενίσχυση της αυτοπεποίθησής μας. Μπορεί επίσης να μειώσει το άγχος. Δοκιμάστε να συμμετέχετε σε εθελοντικές οργανώσεις ή να κάνετε κάποια δωρεά.
→ Οι κοινωνικές επαφές αυξάνουν το αίσθημα του ανήκειν, βοηθούν στην αντιμετώπιση πιθανών ανθυγιεινών συνηθειών ή τραυμάτων. Μετά τη δουλειά, αντί να καθίσετε να δείτε τηλεόραση, δοκιμάστε ακόμα και το πιο απλό, π.χ. να κουβεντιάσετε στο τηλέφωνο με κάποιον φίλο.
Με πληροφορίες από: kathimerini.gr
