Η «Αυτοβιογραφία» του Μπορίς Παστερνάκ είναι πλέον διαθέσιμη στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, από τις Εκδόσεις Πατάκη. Το έργο μεταφράστηκε από τα ρωσικά από την Αλεξάνδρα Ιωαννίδου και αποτελεί μια ιδιαίτερη προσέγγιση στην πορεία ζωής του σημαντικού συγγραφέα. Πρόκειται για ένα κείμενο που αποκλίνει από την παραδοσιακή μορφή αυτοβιογραφίας, προσφέροντας ένα αυτοβιογραφικό σχεδίασμα.
Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του αυτοβιογραφικού σχεδιάσματος
Ο τίτλος «Αυτοβιογραφία» μπορεί να δημιουργεί την προσδοκία μιας πλήρους και τακτοποιημένης αφήγησης της ζωής του Παστερνάκ, με συγκεκριμένες ημερομηνίες, σταθμούς και προσωπικές εξομολογήσεις. Ωστόσο, το βιβλίο παρουσιάζει ένα πολύ διαφορετικό ύφος, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει ως ένα αυτοβιογραφικό σχεδίασμα, όπως άλλωστε υποδηλώνει και ο πρωτότυπος τίτλος του έργου.
Στις σελίδες του, ο Μπορίς Παστερνάκ πραγματοποιεί μια επιλεκτική επιστροφή στο παρελθόν. Επιλέγει να παραλείψει ολόκληρες περιόδους, να επανέλθει σε συγκεκριμένα σημεία και να φωτίσει πρόσωπα που διαδραμάτισαν ρόλο στη ζωή του, αφήνοντας άλλα στη σκιά. Το κύριο μέλημά του δεν είναι η ανασύνθεση της ζωής του ως μια απλή αλληλουχία γεγονότων, αλλά η κατανόηση του πότε και με ποιον τρόπο η προσωπική του εμπειρία άρχισε να μετατρέπεται σε τέχνη.
Η σύλληψη και η δομή του έργου
Το βιβλίο, αν και μικρό σε έκταση με τις 152 σελίδες του, διαθέτει εντυπωσιακά μεγάλο ιστορικό και πνευματικό βάθος. Ο Παστερνάκ το συνέλαβε αρχικά ως εισαγωγή σε μια συλλογή ποιημάτων του. Η συγγραφή του ολοκληρώθηκε στον τελευταίο μεγάλο δημιουργικό κύκλο της ζωής του, καλύπτοντας ουσιαστικά τα χρόνια μετά την Επανάσταση.
Το κείμενο δομείται σε πέντε κεφάλαια και δύο καταληκτικά μέρη. Ο ίδιος ο Μπορίς Παστερνάκ είχε εξηγήσει ότι δεν είχε σκοπό να γράψει την ιστορία μισού αιώνα. Αντιθέτως, τον ενδιέφερε να αναδείξει πώς, στη δική του περίπτωση, η ζωή μεταβλήθηκε σε καλλιτεχνική δημιουργία και πώς αυτή η δημιουργία γεννήθηκε από τη μοίρα και την εμπειρία που βίωσε.
Οι εγκαταλελειμμένοι δρόμοι που διαμόρφωσαν τον συγγραφέα
Μια κεντρική παρατήρηση που λειτουργεί ως κλειδί για την κατανόηση ολόκληρου του βιβλίου είναι το ενδιαφέρον του Παστερνάκ για τους δρόμους που κάποτε άνοιξαν μπροστά του και τους οποίους ο ίδιος επέλεξε να εγκαταλείψει. Μεταξύ αυτών των δρόμων ήταν η μουσική και η φιλοσοφία.
Παρόλο που ο συγγραφέας εγκατέλειψε αυτές τις αρχικές επιλογές, αυτές δεν χάθηκαν πραγματικά. Αντιθέτως, συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση του συγγραφέα που τελικά έγινε ο Μπορίς Παστερνάκ, επηρεάζοντας την καλλιτεχνική του οπτική και την προσέγγισή του στη δημιουργία.
Τα παιδικά χρόνια και οι πρώτες καλλιτεχνικές επιρροές
Ο Μπορίς Παστερνάκ γεννήθηκε στη Μόσχα το 1890, σε ένα περιβάλλον όπου η τέχνη αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής. Ο πατέρας του, Λεονίντ Παστερνάκ, ήταν διακεκριμένος ζωγράφος και εικονογράφος έργων του Λέοντος Τολστόι. Η μητέρα του, Ρόζα Κάουφμαν, ήταν πιανίστρια, γεγονός που υπογραμμίζει την έντονη καλλιτεχνική ατμόσφαιρα του σπιτιού.
Ο κόσμος της ρωσικής καλλιτεχνικής και πνευματικής ελίτ περνούσε κυριολεκτικά από το σπίτι της οικογένειας Παστερνάκ. Ο ίδιος ο Λέων Τολστόι ανήκε στον στενό οικογενειακό τους κύκλο, παρέχοντας στον νεαρό Μπορίς ένα πλούσιο πνευματικό και καλλιτεχνικό υπόβαθρο από τα πρώτα του χρόνια.
Από τη μουσική και τη φιλοσοφία στην τελική επιλογή
Η μουσική αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη κλήση για τον νεαρό Μπορίς Παστερνάκ. Υπό την επιρροή του Αλεξάντρ Σκριάμπιν, μελέτησε σύνθεση για περίπου έξι χρόνια, δείχνοντας αρχικά μεγάλη αφοσίωση σε αυτόν τον τομέα. Ωστόσο, κάποια στιγμή επέλεξε να την εγκαταλείψει, στρεφόμενος σε ένα νέο πεδίο ενδιαφέροντος.
Στη συνέχεια, ο Παστερνάκ στράφηκε στη φιλοσοφία, σπουδάζοντας στη Μόσχα. Το 1912, βρέθηκε στο Μαρβούργο, το οποίο εκείνη την εποχή ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του νεοκαντιανισμού, όπου μαθήτευσε κοντά στον Χέρμαν Κόεν. Όπως και με τη μουσική, έτσι και τη φιλοσοφία την εγκατέλειψε, για να αφοσιωθεί τελικά στη λογοτεχνία, βρίσκοντας εκεί την τελική του καλλιτεχνική έκφραση.
Με πληροφορίες από: Topontiki
