Η πρόσφατη ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία έχει κλέψει τις εντυπώσεις το φετινό καλοκαίρι, έχει αναδείξει πολλά μυθολογικά στοιχεία από το ομότιτλο έπος του Ομήρου. Ένα από αυτά είναι οι λωτοφάγοι, οι οποίοι τρώνε έναν καρπό που τους προκαλεί αμνησία και τους κρατά μακριά από την πατρίδα τους. Όταν ο Οδυσσέας τους βρίσκει, οι άνδρες του δεν επιθυμούν να φύγουν, με αποτέλεσμα να τους σέρνει πίσω στα πλοία και να τους δένει για να μην επιστρέψουν στη χώρα των λωτοφάγων.
Στην ταινία, η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα το άνθος του λωτού – όχι το γνωστό πορτοκαλί φρούτο – κρατώντας τον αιχμάλωτο για επτά χρόνια.
Αναζητώντας την ταυτότητα του λωτού
Το ερώτημα που προκύπτει είναι: τι ακριβώς έτρωγαν οι λωτοφάγοι; Ποιο φυτό θα μπορούσε να έχει τόσο ισχυρή ναρκωτική δράση ώστε να προκαλεί αμνησία;
Η σύγχρονη επιστήμη προσπαθεί να απαντήσει, αλλά αντιμετωπίζει ένα αρχικό πρόβλημα: η λέξη «λωτός» στην αρχαιότητα αναφερόταν σε πολλά διαφορετικά δέντρα, θάμνους και μούρα. Όπως δηλώνει η Γκρέτα Χος, αναπληρώτρια καθηγήτρια αρχαίας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μακουάρι της Αυστραλίας, ο Όμηρος δεν προσδιορίζει την τοποθεσία της χώρας των λωτοφάγων, καθιστώντας δύσκολη την αναγνώριση της τοπικής χλωρίδας.
Αρχαίοι ιστορικοί είχαν διαφορετικές απόψεις: ο Αρτεμίδωρος πρότεινε το Μαρόκο, όπου φυτρώνει μια χυμώδης ρίζα στην έρημο, ενώ ο Στράβων θεωρούσε ότι η χώρα των λωτοφάγων ήταν η Τζέρμπα, ένα νησί κοντά στην Τυνησία, που φιλοξενεί ένα γλυκό μούρο.
Δυνατές υποψηφιότητες για τον λωτό
Μία από τις πιο γνωστές υποψηφιότητες είναι η τζιτζιφιά (Ziziphus lotus), ένα μικρό αγκαθωτό δέντρο που παράγει στρογγυλούς κιτρινωπούς καρπούς, οι οποίοι έχουν ήπια ηρεμιστική δράση.
Επιπλέον, ο δρ. Άντριου Ντάλμπι, γλωσσολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «Food in the Ancient World From A to Z», παρομοίασε τον λωτό με «αρχαίο σνακ» και τον συνέδεσε με το κρασί. Ωστόσο, ο Πίτερ Στρακ, καθηγητής ανθρωπιστικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, επισημαίνει ότι ο Όμηρος δεν θα είχε συμπεριλάβει μια μέθη από αλκοόλ στην ιστορία, καθώς αυτό θα ήταν κάτι συνηθισμένο.
Μπλε λωτός και όπιο
Στην ταινία του Νόλαν, το φυτό που δίνει η Καλυψώ στον Οδυσσέα μοιάζει με τον μπλε λωτό (Nymphaea caerulea), ο οποίος χρησιμοποιούνταν για την ανακούφιση από το άγχος και την πρόκληση ύπνου. Απεικονίσεις του έχουν βρεθεί σε αιγυπτιακούς τάφους που χρονολογούνται από τον 14ο αιώνα π.Χ. Υψηλές δόσεις του μπλε λωτού είναι γνωστό ότι προκαλούν ψευδαισθήσεις και ευφορία.
Μια άλλη υποψηφιότητα είναι η μήκων η υπνοφόρος, γνωστή και ως παπαρούνα του οπίου. Ο Άλαν Σάμλερ, συγγραφέας του «Intoxication in the Ancient Greek and Roman World», σημειώνει ότι το όπιο ήταν διαθέσιμο στον αρχαίο κόσμο και ότι οι συστηματικοί χρήστες το κατανάλωναν πολλές φορές την ημέρα. Η καθημερινή κατανάλωση από τους λωτοφάγους και η ανάγκη των ανδρών του Οδυσσέα να συρθούν πίσω στα πλοία υποδηλώνει έναν εθισμό.
Η μυθοπλασία του λωτού
Υπάρχει, ωστόσο, και η άποψη ότι ο λωτός είναι ένα δημιούργημα της μυθικής φαντασίας, όπως οι Σειρήνες και οι Κύκλωπες. Ο Κιρκ Φρόιντενμπεργκ, κλασικός φιλόλογος στο Γέιλ, υποστηρίζει ότι ο λωτός δεν έχει πραγματικό ανάλογο, αλλά συνδυάζει ιδιότητες που τον κάνουν να φαίνεται επικίνδυνος και δελεαστικός.
Στο τέλος, όπως επισημαίνει ο δρ. Στρακ, το ερώτημα «τι είναι τελικά ο λωτός» είναι πιο ενδιαφέρον από το ίδιο το φυτό. «Το νόημα μιας κατασκευασμένης ιστορίας είναι ότι σε κάνει να θέλεις να κατανοήσεις καλύτερα τον κόσμο μας», καταλήγει.
