Το ντοκιμαντέρ «Αυτοί που άγγιξαν τον πόλεμο» φέρνει στο φως την ιστορία του εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ στον Υμηττό και τις εμπειρίες των ανθρώπων που εργάστηκαν εκεί. Η ταινία εστιάζει στην παραγωγή πυρομαχικών από το 1874 έως το 2004, περίοδο κατά την οποία το εργοστάσιο προμήθευε τον ελληνικό στρατό, αλλά πραγματοποιούσε και εξαγωγές. Τέσσερις πρώην εργαζόμενοι αναλαμβάνουν τον ρόλο του ξεναγού στους άδειους πλέον χώρους, ανακαλώντας μνήμες από την καθημερινότητά τους και τις συνθήκες εργασίας.
Η μακρά πορεία της ΠΥΡΚΑΛ στον Υμηττό
Το εργοστάσιο της ΠΥΡΚΑΛ, εγκατεστημένο στην περιοχή του Υμηττού, ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1874. Ο αρχικός και κύριος σκοπός του ήταν η προμήθεια πυρομαχικών για τις ανάγκες του ελληνικού στρατού. Με την πάροδο των ετών, η δραστηριότητα της εταιρείας επεκτάθηκε σημαντικά, περιλαμβάνοντας και την παραγωγή πυρομαχικών προς εξαγωγή σε διάφορες χώρες.
Η λειτουργία του εργοστασίου συνεχίστηκε για περισσότερο από έναν αιώνα, φτάνοντας ουσιαστικά έως το 2004, έτος κατά το οποίο πραγματοποιήθηκε η συγχώνευσή του με την ΕΒΟ. Κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς ιστορίας, υπήρξαν περίοδοι ιδιαίτερης άνθησης και αυξημένης παραγωγής. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι οι «δουλειές» άνθισαν αρχικά μεταξύ των ετών 1936 και 1939, κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Η βιομηχανία επεκτάθηκε περαιτέρω, όταν η ιδιοκτησία της πέρασε στο γνωστό δίδυμο των Μποδοσάκη-Αθανασιάδη, σηματοδοτώντας μια νέα φάση στην πορεία της.
Οι μνήμες των εργαζομένων και ο απόηχος του πολέμου
Στο ντοκιμαντέρ, οι σκηνοθέτες Μιχάλης Καστανίδης και Ηώ Χαβιαρά επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν τέσσερις πρώην εργαζόμενους της ΠΥΡΚΑΛ ως τους βασικούς αφηγητές. Αυτοί οι άνθρωποι περιδιαβαίνουν τις εγκαταλελειμμένες πλέον εγκαταστάσεις του εργοστασίου, ανακαλώντας τις προσωπικές τους μνήμες και εμπειρίες από τα χρόνια που πέρασαν εκεί. Μέσα από τις αφηγήσεις τους, οι άδειοι χώροι γεμίζουν ξανά με ανθρώπινες φωνές και ιστορίες.
Δίπλα στην αυθόρμητη και συχνά νοσταλγική ανάκληση των γεγονότων, ξεπροβάλλει κάθε τόσο η μνήμη του θανάτου. Οι αφηγητές αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο τα προϊόντα του εργοστασίου σκόρπιζαν τον θάνατο σε διάφορα μέρη του κόσμου. Γίνονται συγκεκριμένες αναφορές σε συγκρούσεις όπως ο ιρανο-ιρανικός πόλεμος, οι μάχες στο Αφγανιστάν και οι συγκρούσεις στην Παλαιστίνη, τονίζοντας τον μακρινό, αλλά απτό, προορισμό των πυρομαχικών που παρήγαγαν.
Η «διπλή» αγωνία της επιβίωσης
Οι μαρτυρίες των πρώην εργαζομένων δεν περιορίζονται αποκλειστικά στις εργασιακές σχέσεις και τις τεχνικές λεπτομέρειες της παραγωγής. Αντιθέτως, επεκτείνονται και στις ανθρώπινες πτυχές της ζωή τους εντός και εκτός του εργοστασίου. Μέσα από τις αφηγήσεις τους, ξετυλίγονται ιστορίες έρωτα, πίκρας, διεκδικήσεων και μια ολόκληρη ζωή που διαμορφώθηκε γύρω από το εργασιακό τους περιβάλλον.
Οι εργαζόμενοι βίωναν καθημερινά μια «διπλή» αγωνία επιβίωσης. Από τη μία πλευρά, υπήρχε η ανάγκη για την εξασφάλιση του «επιούσιου», δηλαδή του καθημερινού μεροκάματου για τους ίδιους και τις οικογένειές τους. Από την άλλη, υπήρχε η συνεχής προσπάθεια για την αποφυγή ενός μοιραίου δυστυχήματος, καθώς η φύση της εργασίας τους με εκρηκτικά υλικά εγκυμονούσε σοβαρούς κινδύνους. Ο αγώνας για το μεροκάματο ήταν, όπως τονίζεται, πολλές φορές ακόμη και θανατηφόρος, αναδεικνύοντας τις σκληρές συνθήκες δίπλα στον πόλεμο των όπλων.
Το τραγικό ατύχημα και η θέση των εργαζομένων
Η ιστορία του εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ σημαδεύτηκε, δυστυχώς, από ένα τραγικό ατύχημα που συνέβη κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του. Το περιστατικό αυτό είχε ολέθριες συνέπειες, καθώς οδήγησε στον θάνατο τριών εργαζομένων και στον τραυματισμό πολλών άλλων. Μέσα από την περιγραφή αυτού του γεγονότος, γίνεται αντιληπτό το μέγεθος του κινδύνου που αντιμετώπιζαν οι άνθρωποι που εργάζονταν στην παραγωγή πυρομαχικών, αναδεικνύοντας την επικινδυνότητα του επαγγέλματος.
Παρά το γεγονός ότι η εργασία τους συνδεόταν άμεσα με την παραγωγή όπλων, οι εργαζόμενοι εξέφραζαν μια ξεκάθαρη στάση απέναντι στον πόλεμο. Όπως δηλώνουν χαρακτηριστικά στις μαρτυρίες τους, «Το θέμα δεν είμαστε εμείς, είναι οι πόλεμοι. Πάντα θα είμαστε ενάντια σε αυτούς». Αυτή η δήλωση υπογραμμίζει τη σύνθετη και συχνά αντιφατική σχέση που είχαν οι εργαζόμενοι με το αντικείμενο της δουλειάς τους, διαχωρίζοντας τη δική τους ευθύνη από την ευθύνη των πολεμικών συγκρούσεων.
Με πληροφορίες από: Topontiki
