Μια ιδιαίτερα ανατρεπτική και αμφιλεγόμενη θεωρία έρχεται να ρίξει φως σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης: την προέλευση της συνείδησης. Η ιδέα αυτή υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη συνείδηση, με την έννοια της εσωτερικής και αυτοστοχαστικής σκέψης, δεν υπήρχε εξαρχής, αλλά εμφανίστηκε μόλις πριν από περίπου 4.000 χρόνια. Αυτή η προσέγγιση συνδέει άμεσα την εμφάνιση της συνείδησης με την εξέλιξη της γλώσσας και του πολιτισμού.
Η αμφιλεγόμενη θεωρία του Τζούλιαν Τζέινς
Η εν λόγω θεωρία διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον Αμερικανό ψυχολόγο Τζούλιαν Τζέινς. Ο Τζέινς εστίασε σε ένα πολύ συγκεκριμένο είδος ανθρώπινης συνείδησης, την ενδοσκοπική και αυτοαναφορική σκέψη, επιχειρώντας να εξηγήσει την προέλευσή της. Στο βιβλίο του, με τίτλο «Η καταγωγή της συνείδησης στη κατάρρευση της διθαλαμικής διανοίας», ο Τζέινς υποστήριξε ότι αυτή η μορφή συνείδησης είναι άμεσο αποτέλεσμα της ανάπτυξης της γλώσσας και του πολιτισμού.
Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο της θεωρίας του είναι ο ισχυρισμός ότι η εσωτερική, αυτοστοχαστική συνείδηση αναδύθηκε μόλις γύρω στο 2000 π.Χ. Αυτό σημαίνει ότι η συνείδηση εμφανίστηκε πολύ αργότερα από την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, καθώς και μετά τη δημιουργία της τέχνης, των πολιτισμών και της γλώσσας, όπως τα γνωρίζουμε.
Διαχωρισμός συνείδησης και νόησης
Ο Τζέινς προχώρησε σε έναν σαφή διαχωρισμό μεταξύ της συνείδησης και της νόησης. Σύμφωνα με την προσέγγισή του, οι άνθρωποι ήταν ικανοί για γνωστικές λειτουργίες πολύ πριν αποκτήσουν τη συνειδητότητα με τη μορφή που τη γνωρίζουμε σήμερα. Αυτό υποδηλώνει ότι υπήρχε μια περίοδος όπου ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορούσε να επεξεργάζεται πληροφορίες και να λειτουργεί, χωρίς όμως να υπάρχει η υποκειμενική, αυτοαναφορική εμπειρία της συνείδησης.
Ειδικότερα, ο Αμερικανός ψυχολόγος υποστήριξε ότι η εσωτερική μας σκέψη γεννήθηκε όταν η γλώσσα εξελίχθηκε σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορεί να παράγει μεταφορές και αναλογικά μοντέλα. Αυτή η γλωσσική εξέλιξη, κατά τον Τζέινς, δημιούργησε έναν εσωτερικό κόσμο που παράλληλα αντικατόπτριζε την εξωτερική πραγματικότητα, οδηγώντας στην εμφάνιση της συνείδησης.
Η έννοια του «διθαλαμικού» νου
Για να εξηγήσει την κατάσταση του ανθρώπινου νου πριν την εμφάνιση της συνείδησης, ο Τζέινς εισήγαγε την έννοια του «διθαλαμικού» νου. Κατά την άποψή του, εκείνη την εποχή, τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου λειτουργούσαν με μεγαλύτερη ανεξαρτησία μεταξύ τους. Το ένα ημισφαίριο λάμβανε τις εσωτερικές εντολές του άλλου, όχι ως δική του σκέψη, αλλά ως φωνή προερχόμενη από κάποια εξωτερική οντότητα.
Αυτές οι «φωνές» ερμηνεύονταν ως καθοδήγηση από θεούς, προγόνους ή ηγεμόνες. Έτσι, οι άνθρωποι ενεργούσαν βάσει αυτών των εσωτερικών εντολών, χωρίς να έχουν την αίσθηση της προσωπικής, συνειδητής απόφασης ή της εσωτερικής σκέψης που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη συνείδηση.
Γλωσσολογική ανάλυση και τα ομηρικά έπη
Προς υποστήριξη της θεωρίας του, ο Τζέινς μελέτησε εκτενώς την αρχαία γραμματεία, εστιάζοντας στην Ιλιάδα. Υποστήριξε πως το αρχαίο αυτό έπος δεν περιέχει κανένα ίχνος υποκειμενικής συνείδησης. Σύμφωνα με τον ίδιο, στην Ιλιάδα δεν υπάρχουν αναφορές σε εσωτερικές σκέψεις των χαρακτήρων, οι οποίοι φαίνεται να ενεργούν αποκλειστικά υπό την καθοδήγηση των θεών, και όχι βάσει δικών τους συνειδητών αποφάσεων.
Αντίθετα, ο Τζέινς υποστήριξε ότι η μετάβαση σε γραπτά που αντικατοπτρίζουν έναν συνειδητό εσωτερικό κόσμο ξεκινά αργότερα, με την Οδύσσεια. Μεταγενέστερες γλωσσολογικές αναλύσεις φέρεται να επιβεβαίωσαν αυτή την παρατήρηση, δείχνοντας ότι στην Οδύσσεια υπάρχει σημαντικά μεγαλύτερη χρήση λέψεων που περιγράφουν νοητικές διεργασίες, σχεδιασμό και δόλο, στοιχεία που υποδηλώνουν την παρουσία μιας πιο ανεπτυγμένης συνείδησης.
Με πληροφορίες από: Gazzetta
