Μαθητολόγια των αρχών του περασμένου αιώνα, που θυμίζουν στους παλαιότερους τον τρόπο που γινόταν το μάθημα επί Τουρκοκρατίας και στα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά και στους νεότερους τις αλλαγές που έγιναν με το πέρασμα των ετών στην εκπαίδευση, βρίσκονται στα συρτάρια του 1ου Δημοτικού Σχολείου Πυλαίας, στη Θεσσαλονίκη.
Το πρώτο μαθητολόγιο που υπάρχει στο σχολείο είναι από το έτος 1906 - 1907, «Μαθητολόγιον συστηθέν κατά το έτος 1906 - 1907 - Μαθητολόγιον Καπουτζήδαι», χρονιά όπου φοιτούσαν συνολικά 194 μαθητές.
«Μέσα στην τουρκοκρατία, με κόπους και με βάσανα, αλλά με άσβεστη τη δίψα για μάθηση, τα παιδιά μάθαιναν τα ελληνικά γράμματα. Πριν το 1906 τα μαθήματα γίνονταν στο χώρο της εκκλησίας», δήλωσε στο ΑΠΕ - ΜΠΕ ο διευθυντής του 1ου Δημοτικού Σχολείου Πυλαίας, Δημήτρης Μηντζιώρης.
Κοιτάζοντας τα μαθητολόγια του σχολείου φαίνεται καθαρά το μεγάλο ποσοστό φοίτησης των αγοριών, αφού τη σχολική χρονιά 1906 - 1907 από τους 194 μαθητές, μόνο τα 30 ήταν κορίτσια (ποσοστό 15,5%). Επίσης, αυξημένο είναι το ποσοστό θνησιμότητας των κατοίκων της περιοχής, αφού ένας μεγάλος αριθμός των μαθητών αναφέρονται στα μαθητολόγια ως ορφανοί.
«Μετά την απελευθέρωση της Μακεδονίας από τους Τούρκους, το 1913 - 1914 το σχολείο σημειώνει ρεκόρ εγγραφών, 250 μαθητές. Στην πρώτη δημοτικού υπάρχουν εγγραφές παιδιών 10 και 13 ετών, που δείχνει τις δυσχέρειες και τις δυσκολίες εκείνης της περιόδου, αλλά και την όρεξη για μάθηση», πρόσθεσε ο κ.Μηντζιώρης.
Αξιοσημείωτη είναι επίσης η βαθμολογία των μαθητών από τους δασκάλους τους, στο μαθητολόγιο του 1906 - 1907, που βαθμολογούσαν τα παιδιά όχι με ακέραιους αριθμούς αλλά με δεκαδικούς (όπως 9,40 που ήταν το άριστα, 7,30, 6,50, 4,63).
Τα μαθητολόγια του 1ου δημοτικού Πυλαίας για να διατηρηθούν «ζωντανά» πέρασαν δύσκολες εποχές, καθώς στα χρόνια της κατοχής 1942 - 43, οι Γερμανοί προκειμένου να διανοίξουν το δρόμο από Θεσσαλονίκη προς το Πανόραμα, γκρέμισαν το μισό κτίριο του σχολείου.
Ωστόσο, παρέμειναν αναλλοίωτα και επιτρέπουν τώρα στους δασκάλους και τους μαθητές ένα μακρύ ταξίδι στο χρόνο και ένα ταξίδι ιστορικής μνήμης. Όπως τονίζει ο διευθυντής του δημοτικού σχολείου θα συνεχιστούν οι προσπάθειες συλλογής πληροφοριών και εικόνων σε βάθος χρόνου και πριν του 1906, ενώ θα γίνει προσπάθεια συντήρησης αυτών των αρχείων.
Αναμνήσεις από τα παλιά
Ο Ηλίας Τσούκας, ο οποίος τη σχολική χρονιά 1909 - 1910 πήγαινε σχολείο, με αριθμό μαθητολογίου 2, αναφέρει σε σημειώσεις του το 1955, οι οποίες καταγράφονται στο βιβλίο της Φανούλας Τσούκα - Φουντουκίδου με τίτλο «Η Πυλαία στο πέρασμα των αιώνων»:
«Επί τουρκοκρατίας και προ του 1800, τα παιδιά των Καπουτζηδιανών (Πυλαιωτών) εμάθαινον τα ελληνικά γράμματα εις την εκκλησίαν μας, με διδασκάλους τους ιερείς. Βραδύτερον οι δημογέροντες με τοπικούς πόρους, ανήγειρον δημοτικόν σχολείον 5τάξιον και με ένα διδάσκαλον πληρωνόμενον από τους ως άνω πόρους. Η κατάστασις αυτή διήρκεσε μέχρι το 1912, οπότε ανέλαβεν το Ελληνικό Κράτος την παιδείαν».
Η Γιαννούλα Καζάκη, γεννημένη το 1905, με αύξοντα αριθμό μαθητολογίου 116 τη σχολική χρονιά 1909 - 1910, δίνει πληροφορίες για τα σχολεία εκείνης της περιόδου:
«Είχαμε σημειωματάρια και κρατούσα σημειώσεις γιατί μετά τα μεταφράζαμε γιατί τότε στην καθαρεύουσα ήταν όλα, τα εξηγούσαμε στη δημοτική για να τα μάθουμε. Είχαμε τότε κονδυλοφόρο με μελάνι και μολύβια. Οι δασκάλες μάς μάθαιναν να κεντάμε. Το μάθημα ήταν της καλλιγραφίας, μας δίνανε σχέδια σε χαρτιά από εκεί τα βγάζαμε».
Όσον αφορά ποιοι μαθητές πήγαιναν στο Γυμνάσιο εκείνα τα χρόνια, η Γιαννούλα Καζάκη απάντησε: «Τα κορίτσια δεν μπορούσαμε να πάμε στο Γυμνάσιο, γιατί δεν είχε τότε συγκοινωνία, πήγαιναν τότε σχολείο πρωί και απόγευμα με τα πόδια. Τα κορίτσια πώς θα γύριζαν βράδυ στο σπίτι μόνα τους;».
