Μια φωτογραφία που απεικονίζει ένα αμερικανικό αντιτορπιλικό να διασώζει πρόσφυγα από τη θάλασσα, δημοσιευμένη στο έργο «Η Γενοκτονία των Ελλήνων μέσα από τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού» από τις εκδόσεις Δίσιγμα, ενσωματώνει την ιστορική αξία των μαρτυριών που προέρχονται από εκείνη την εποχή.
Στις ιστορικές έρευνες που αφορούν εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η αναζήτηση του αδιάσειστου αποδεικτικού στοιχείου, γνωστού και ως «smoking gun», είναι κρίσιμη. Στην περίπτωση των διωγμών που υπέστησαν οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως οι Αρμένιοι, οι Έλληνες και οι Ασσύριοι, τα συγκεκριμένα τεκμήρια αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς η σύγχρονη Τουρκία προσπαθεί να τα παρουσιάσει ως παράπλευρες απώλειες και όχι ως οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η κάθε νέα ανεξάρτητη πηγή ενισχύει την ανάγκη για διεθνή αναγνώριση των γενοκτονιών. Ενώ ο ρόλος των ευρωπαϊκών δυνάμεων είναι γνωστός, ιδιαίτερη σημασία έχει η οπτική των τότε ουδέτερων Ηνωμένων Πολιτειών.
Η έρευνα του Σάββα Κοκτζόγλου και του Ρόμπερτ Σενκ
Η έρευνα που πραγματοποίησαν ο Σάββας Κοκτζόγλου και ο εκλιπών δρ Ρόμπερτ Σενκ αξιοποιεί μια ελάχιστα γνωστή αλλά πολύτιμη πηγή: τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού. Αυτά τα αρχεία, προερχόμενα από τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ, δημοσιεύονται για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη έκταση στο έργο τους, το οποίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Δίσιγμα και έχει προταθεί για διεθνή βραβεία, όπως το John Lyman Book Award.
Τα «Ημερολόγια Πολέμου» περιλαμβάνουν τις προσωπικές καταγραφές των κυβερνητών των αμερικανικών πλοίων, οι οποίες περιγράφουν λεπτομερώς τις κινήσεις των πλοίων, τις συνομιλίες με Τούρκους αξιωματούχους, Αμερικανούς καπνεμπόρους και μέλη ανθρωπιστικών οργανώσεων, καθώς και τις παρατηρήσεις τους για τα γεγονότα στην περιοχή.
Χρονικό διάστημα 1919-1923
Η αξία αυτών των πηγών έγκειται στον αμερόληπτο χαρακτήρα τους. Το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ είχε παρουσία στον Εύξεινο Πόντο, και ειδικότερα στη Σαμψούντα, από το 1919 έως το 1923, με συνεχείς αποστολές από τον Μάιο του 1921 έως το φθινόπωρο του 1922. Αν και η αποστολή τους δεν ήταν αυστηρά ανθρωπιστική, καθώς κύριος στόχος ήταν η προστασία των Αμερικανών πολιτών και η διασφάλιση των οικονομικών συμφερόντων των ΗΠΑ, οι αξιωματικοί έγιναν αυτόπτες μάρτυρες γεγονότων που καταγράφουν οργανωμένες πρακτικές βίας, όπως οι πορείες θανάτου και οι σφαγές στον Πόντο.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ρόλος του Ύπατου Αρμοστή των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη, Μαρκ Μπρίστολ. Από τα αρχεία προκύπτει ότι οι αποφάσεις του επηρεάζονταν από ευρύτερα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα, με περιορισμένο ενδιαφέρον για την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών.
Απόσπασμα από το βιβλίο
Ένα ενδεικτικό απόσπασμα από το έργο «Η Γενοκτονία των Ελλήνων μέσα από τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού» αναφέρει:
«Με τη δημοσίευση της απόφασης του Δικαστηρίου Ανεξαρτησίας για την εκτέλεση σημαντικών Ελλήνων του Πόντου, τα πράγματα φαίνεται να επιδεινώνονται. Ο κυβερνήτης Κάνιγγχαμ του Williamson αναφέρει ότι είναι πιθανό οι οικογένειες των απαγχονισμένων να εκτοπιστούν – και μαθαίνουμε αργότερα ότι ακόμη περισσότεροι Έλληνες έχουν καταδικαστεί από το δικαστήριο της Αμάσειας, το οποίο πριν περάσει πολύς καιρός (όπως πληροφορούμαστε από άλλα ημερολόγια πολέμου) μετέφερε την έδρα του στη Σαμψούντα, κατά τα φαινόμενα με προεδρεύοντα τον Νουρεντίν Πασά.
»Το ημερολόγιο πολέμου του Κάνιγγχαμ επαναλαμβάνει αυτό που φαίνεται να επιβεβαιώνουν όλα τα πρόσφατα ημερολόγια πολέμου: τη σταθερή άποψη των Αμερικανών ότι τα γυναικόπαιδα της Σαμψούντας θα εκτοπιστούν, παρά την επιστολή διαβεβαίωσης του υπουργού Εξωτερικών των Εθνικιστών. Υπήρχαν επίσης αναφορές για την ύπαρξη γραπτής διαταγής θανάτωσης όλων των Ελλήνων σε ηλικία στράτευσης.
»Ο Κάνιγγχαμ σημειώνει αργότερα ότι κάποιοι Έλληνες τελικά εκτοπίστηκαν, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων ανδρών που, όπως φαίνεται, κρύβονταν. Ένα μεταγενέστερο ημερολόγιο του McFarland αναφέρει ότι οι ελληνικές οικογένειες που συνδέονταν με φυγάδες φυλακίστηκαν ως αντίποινα και αργότερα εκτοπίστηκαν, και ότι ακόμη και οποιαδήποτε απλή ομοιότητα στα ονόματα αποτελούσε επαρκή λόγο για την επιλεκτική σύλληψη αυτών των οικογενειών.
»Αν και πολύ συμπονετικός προς τους Έλληνες, ο κυβερνήτης Κάνιγγχαμ είχε εντυπωσιαστεί από το επιχείρημα ότι οι διώξεις ήταν οργανωμένες και συστηματικές.»
