Παρακολουθούν τον ύπνο μας, τις κινήσεις μας, ακόμα και τη διάθεσή μας – κι όμως, δυσκολευόμαστε να τα αποχωριστούμε.
Η χρήση των smartphones αυξάνεται ραγδαία, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, σε σημείο που πολλές χώρες –ανάμεσά τους και η Ελλάδα– λαμβάνουν μέτρα, όπως η απαγόρευση των κινητών στα σχολεία. Όμως ο εθισμός μας δεν οφείλεται μόνο στα social media, τα παιχνίδια ή τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης· πηγάζει από τον ίδιο τον σχεδιασμό των συσκευών, που στοχεύουν στο να κρατούν την προσοχή μας διαρκώς ενεργή.
Τα smartphones ως «ζωντανοί οργανισμοί»
Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση, τα smartphones και τα smartwatches λειτουργούν σχεδόν σαν «ζωντανοί οργανισμοί»: αναγνωρίζουν, αντιδρούν, προσαρμόζονται. Το αίσθημα οικειότητας που νιώθουμε μαζί τους είναι προϊόν σχεδίασης.
Από τους ήχους και τις δονήσεις μέχρι τα notifications και την αφή, κάθε λεπτομέρεια είναι μελετημένη για να ενεργοποιεί συναισθηματικά αντανακλαστικά. Μας κάνουν να πιστεύουμε ότι τα «χρειάζεται» το κινητό μας – ενώ στην πραγματικότητα εκείνο «χρειάζεται» εμάς, για τα δεδομένα που παράγουμε.
Η τεχνολογία Face ID είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: φωτίζει την οθόνη μόλις «δει» το πρόσωπό μας και προσαρμόζεται στο πέρασμα του χρόνου. Όπως είχε δηλώσει η Apple το 2017, «Το Face ID μαθαίνει ποιοι είστε» — μια φράση που θυμίζει περισσότερο ανθρώπινη σχέση παρά τεχνική λειτουργία.
Το «σύνδρομο φανταστικής δόνησης»
Αισθητηριακά ερεθίσματα όπως οι ήχοι, τα φώτα ή οι δονήσεις είναι τόσο ισχυρά που πολλοί χρήστες βιώνουν ψευδαισθήσεις, πιστεύοντας ότι το κινητό τους χτυπά ενώ δεν συμβαίνει τίποτα. Είναι το λεγόμενο «phantom vibration syndrome», ένα ψυχοσωματικό φαινόμενο που δείχνει πόσο στενά έχουμε συνδέσει τη συσκευή με την προσοχή μας.
Πολλά από τα στοιχεία αυτά προέρχονται από παλαιότερες τεχνολογίες:
το GPS σχεδιάστηκε αρχικά για στρατιωτική χρήση,
οι δονήσεις για ειδοποιήσεις σε pagers,
τα ηχητικά alerts θυμίζουν τα Tamagotchi των ’90s, που «εκπαίδευσαν» μια γενιά να φροντίζει ένα ψηφιακό αντικείμενο σαν να ήταν ζωντανό.
Παρακολούθηση και δεδομένα
Τα σημερινά smartphones γνωρίζουν περισσότερα για εμάς απ’ ό,τι φανταζόμαστε: παρακολουθούν τον ύπνο, τις κινήσεις, ακόμη και τη διάθεση μέσα από εκφράσεις προσώπου και μοτίβα χρήσης. Αυτά τα δεδομένα συλλέγονται, αποθηκεύονται και αξιοποιούνται εμπορικά, διαμορφώνοντας προφίλ που περιλαμβάνουν ακόμη και την ψυχολογική μας κατάσταση.
Ακόμη κι όταν δεν τα χρησιμοποιούμε, τα κινητά συνεχίζουν να ανιχνεύουν ήχους, δονήσεις και εγγύτητα με άλλα αντικείμενα. Με τον τρόπο αυτό, η «παρουσία» μας παραμένει συνεχής, ακόμα κι αν νομίζουμε ότι είμαστε offline.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Η πλήρης αποσύνδεση ίσως να είναι ουτοπική, αλλά μπορούμε να περιορίσουμε την εξάρτηση:
Απενεργοποιήστε μη απαραίτητες ειδοποιήσεις και δονήσεις.
Περιορίστε το GPS και το Face ID όταν δεν είναι αναγκαία.
Επιλέξτε “dumb phones” ή «λειτουργία συγκέντρωσης» για ώρες ησυχίας.
Θυμηθείτε ότι το κινητό είναι εργαλείο – όχι φίλος.
Οι ειδικοί επισημαίνουν πως η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στους χρήστες. Οι κατασκευαστές οφείλουν να είναι πιο διαφανείς για τη συλλογή δεδομένων και να αφήνουν στον χρήστη ουσιαστικό έλεγχο των λειτουργιών.
Μέχρι να υπάρξει αυστηρότερο πλαίσιο, ένα πράγμα είναι βέβαιο: η εξάρτηση από τα smartphones δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο, αλλά και τον τρόπο που αυτά έχουν σχεδιαστεί να «παίζουν» με το μυαλό μας.
Διαβάστε ακόμα: Νέα απάτη μέσω WhatsApp: Πώς αδειάζουν λογαριασμούς σε δευτερόλεπτα
