Πανελλαδικές 2010: Αρχαία Ελληνικά Κατεύθυνσης και απαντήσειςΤο πνεύμα των θεμάτων ήταν το ίδιο με τις προηγούμενες μέρες όπου τα διαβαθμισμένης δυσκολίας θέματα, επιτρέπουν το άριστα στους πολύ καλά διαβασμένους μαθητές αλλά και την βάση στους σχετικά καλά προετοιμασμένους.
Συνέχεια σήμερα με αρχαία ελληνικά της θεωρητικής κατεύθυσνης και το κείμενο το διδιγμένο είναι το "Ἀριστοτέλους Ἠθικά Νικομάχεια Β 6, 12-16" και το Αδίδακτο κείμενο "Ξενοφῶντος Ἀπομνημονεύματα Βιβλίο Δ, κεφ. VIII, § 8-9"
Καμία έκπληξη δεν επεφύλαξε η επιλογή του διδαγμένου κειμένου. Οι ερμηνευτικές ερωτήσεις απαιτούσαν σχόλια του βιβλίου και βρίσκονταν μέσα στο πνεύμα των κριτηρίων αξιολόγησης του ΚΕΕ. Στο αδίδακτο κείμενο δόθηκε απόσπασμα από τα «Ἀπομνημονεύματα» του Ξενοφώντα, το οποίο παρουσίαζε μέτρια μεταφραστική δυσκολία, επομένως μάλλον δεν προβλημάτισε ιδιαίτερα τους επαρκώς προετοιμασμένους υποψηφίους. Η γραμματική και η συντακτική άσκηση δεν περιελάμβαναν καμία έκπληξη, αντιθέτως κινήθηκαν στα συνήθη γνωστικά πεδία και στον αναμενόμενο βαθμό δυσκολίας. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η ανάλυση του λανθάνοντος υποθετικού λόγου μπορεί να γίνει με περισσότερους από έναν τρόπους.
"Εκτιμούμε ότι το 37% των υποψηφίων έγραψε στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών Θεωρητικής κατεύθυνσης από 0 έως 9,9, το 40% από 10 έως 14,9 και το 23% από 15 έως 20." από το φροντηστήριο Ορίον
Τα θέματα:
Ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς
ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου. Ἔτι τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν (τὸ γὰρ κακὸντοῦ ἀπείρου, ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον, τὸ δ’ ἀγαθὸν τοῦ
πεπερασμένου), τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (διὸ καὶ τὸ μὲν ῥᾴδιον τὸ δὲ χαλεπὸν, ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν)· καὶ διὰ ταῦτ’ οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δ’ ἀρετῆς ἡ μεσότης· ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί.
Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ’ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ’ ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ’ ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ’ ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι. Α1. Από το κείμενο που σας δίνεται να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του αποσπάσματος: «Ἡ δ’ ἀρετὴ ... παντοδαπῶς δὲ κακοὶ.»
Μονάδες 10
Β1. Να εξηγήσετε πώς ο Αριστοτέλης αξιοποιώντας τηνάποψη των Πυθαγορείων και τον άγνωστης προέλευσηςστίχο, που βρίσκονται στο κείμενο που σας δίνεται,
καταλήγει στο συμπέρασμα «καὶ διὰ ταῦτ’ οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δ’ ἀρετῆς ἡ μεσότης·».
Μονάδες 15
Β2. Να προσδιορίσετε και να σχολιάσετε νοηματικά τα χαρακτηριστικά της αρετής, όπως προκύπτουν από το απόσπασμα του κειμένου «Ἔστιν ἄρα ... ὁ φρόνιμος
ὁρίσειεν».
Μονάδες 15
Β3. Ποιες απόψεις εξέφρασε ο Αριστοτέλης για την πόλη τηςΑθήνας και τους Αθηναίους, σύμφωνα με την παράδοση, λίγο πριν εγκαταλείψει την Αθήνα;
Μονάδες 10
Β4. Να βρείτε στο κείμενο που σας δίνεται μία ομόρριζη λέξη για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: σχέση, ανόρθωση, καθαίρεση, απάθεια, υπόλοιπο, διαβλητός, εικαστικός, ουσία, πρακτική, ραστώνη.
Μονάδες 10
Αδίδακτο κείμενο
Ξενοφῶντος Ἀπομνημονεύματα Βιβλίο Δ, κεφ. VIII, § 8-9
Εἰ δὲ βιώσομαι πλείω χρόνον, ἴσως ἀναγκαῖον ἔσται τὰ τοῦ γήρως ἐπιτελεῖσθαι καὶ ὁρᾶν τε καὶ ἀκούειν ἧττον καὶ διανοεῖσθαι χεῖρον καὶ δυσμαθέστερον ἀποβαίνειν καὶ ἐπιλησμονέστερον, καὶ ὧν πρότερον βελτίων ἦν, τούτων χείρω γίγνεσθαι· ἀλλὰ μὴν ταῦτά γε μὴ αἰσθανομένῳ μὲν ἀβίωτος ἂν εἴη ὁ βίος, αἰσθανόμενον δὲ πῶς οὐκ ἀνάγκη χεῖρόν τε καὶ ἀηδέστερον ζῆν; Ἀλλὰ μὴν εἴ γε ἀδίκως ἀποθανοῦμαι, τοῖς μὲν ἀδίκως ἐμὲ ἀποκτείνασιν αἰσχρὸν ἂν εἴη τοῦτο· εἰ γὰρ τὸ ἀδικεῖν αἰσχρόν ἐστι, πῶς οὐκ αἰσχρὸν καὶ τὸ ἀδίκως ὁτιοῦν ποιεῖν;
τὰ τοῦ γήρως ἐπιτελοῦμαι = υφίσταμαι τα βάρη του γήρατος
Γ1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του κειμένου.
Μονάδες 20
Γ2. Να γράψετε τους ζητούμενους τύπους για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:
πλείω : τη δοτική του πληθυντικού του
αρσενικού γένους στον θετικό βαθμό.
γήρως : τη δοτική του ενικού.
δυσμαθέστερον : την αιτιατική του ενικού του θηλυκού
γένους στον θετικό βαθμό.
ταῦτα : την αιτιατική του πληθυντικού στο
αρσενικό γένος.
ἐμὲ : τη γενική πληθυντικού δευτέρου
προσώπου.
ὁρᾶν: : το τρίτο ενικό πρόσωπο παρατατικού
στην ίδια φωνή.
ἀποβαίνειν : το δεύτερο ενικό πρόσωπο προστακτικής
αορίστου δευτέρου στην ίδια φωνή.
γίγνεσθαι : το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο ευκτικής
αορίστου δευτέρου.
αἰσθανόμενον : το τρίτο πληθυντικό πρόσωπο οριστικής
παρακειμένου στην ίδια φωνή.
ἀδικεῖν : το απαρέμφατο αορίστου στην ίδια φωνή.
Μονάδες 10
Γ3α. Να γίνει πλήρης συντακτική αναγνώριση των παρακάτω
λέξεων:
ἐπιτελεῖσθαι, πρότερον, τούτων, ἀβίωτος, ἐμὲ, ὁτιοῦν.
(Μονάδες 6)
Γ3β. «ἀλλὰ μὴν ταῦτά γε μὴ αἰσθανομένῳ μὲν ἀβίωτος ἂν
εἴη ὁ βίος»: να αναγνωρίσετε τον λανθάνοντα
υποθετικό λόγο και να τον αναλύσετε.
(Μονάδες 4)
Μονάδες 10
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Αρχαία ελληνικά Γ’ Λυκείου- Γνωστό
Α1.
Η αρετή λοιπόν έχει σχέση με συναισθήματα και πράξεις, στα οποία η μεν υπερβολή αποτελεί λάθος και κατακρίνεται, (όπως επίσης) και η έλλειψη, ενώ το μέσον επαινείται και είναι το σωστό∙ και τα δύο αυτά ανήκουν στην αρετή. Η αρετή λοιπόν είναι μια μορφή μεσότητας, αφού
βέβαια έχει για στόχο της το μέσο. Ακόμη το να κάνει κανείς λάθος
μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε
μαζί, όπως υπέθεταν οι Πυθαγόρειοι, ενώ το καλό πάει μαζί με τοπεπερασμένο), ενώ το να πράττει κάποιος το σωστό (γίνεται) με έναν
μόνο τρόπο (γι’ αυτό και το ένα είναι εύκολο, ενώ το άλλο δύσκολο,
εύκολο είναι να αποτύχει κανείς στο στόχο του και δύσκολο να πετύχει)∙
και γι’ αυτούς τους λόγους ανήκουν στην κακία η υπερβολή και η έλλειψη
ενώ ανήκει στην αρετή η μεσότητα∙ «διότι (είμαστε) καλοί με έναν μόνο
τρόπο αλλά κακοί με πολλούς τρόπους».
Β1.
Μετά από τη διερεύνηση του θέματος της αρετής ο Αριστοτέλης
δηλώνει με το επίρρημα «ἔτι» που ακολουθεί ότι θα δώσει μερικά ακόμη
στοιχεία σχετικά με την υπερβολή, την έλλειψη και το μέσον. Ο σκοπός
είναι να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αρετή είναι μεσότητα.
Γι’ αυτό το λόγο αποδέχεται και χρησιμοποιεί εδώ τη διδασκαλία
των Πυθαγορείων για τις αντίθετες –μεταξύ τους- δυνάμεις που
κυβερνούν τον κόσμο. Στη διδασκαλία αυτή το ἀγαθόν είναι σύστοιχο π.χ.
με το φῶς, με το δεξιόν, με το ἕν, με το πέρας, ενώ το κακόν με το σκότος,
με το ἀριστερόν, με το πλῆθος, με το ἄπειρον. Αναφέρει λοιπόν ότι:
1. υπάρχουν πολλοί τρόποι για να αποτύχει κανείς στο στόχο του,
γιατί το κακό και το άπειρο συμπορεύονται.
2. υπάρχει μόνο ένας τρόπος για να πετύχει το στόχο του, γιατί το
καλό έχει όρια∙ είναι πεπερασμένο.
3. η υπερβολή και η έλλειψη βρίσκονται σε άπειρα σημεία, έξω από το
μέσον, γι’ αυτό ο άνθρωπος μπορεί με πολλούς τρόπους και εύκολα
να αποτύχει στο στόχο του, να κάνει δηλαδή λάθος. Για αυτούς
τους λόγους η υπερβολή και η έλλειψη σχετίζονται με την κακία.
Αντίθετα, το μέσον υπάρχει μόνο σε ένα σημείο, για κάθε
περίπτωση. Η μεσότητα λοιπόν είναι ο μόνος τρόπος που οδηγεί
στο στόχο, δηλαδή στο σωστό. Επομένως ανήκει στην αρετή.
Ως επιστέγασμα του επιχειρήματός του ο Αριστοτέλης παραθέτει τον
άγνωστης προέλευσης στίχο «ἐσθλοί μὲν γὰρ ἀπλῶς, παντοδαπῶς δὲ
κακοί» δηλώνοντας έτσι ακόμα πιο ξεκάθαρα ότι ο δρόμος της αρετής
είναι ένας και δύσκολος ενώ οι δρόμοι της κακίας είναι πολλοί και
ευκολοδιάβατοι.
Β2.
Συνενώνοντας όλα τα προηγούμενα πορίσματα και προσθέτοντας
νέα, ο Αριστοτέλης περνά στον ορισμό της αρετής: ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις
προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ
φρόνιμος ὁρίσειεν.
Το προσεχές γένος της αρετής είναι η ἕξις. Η ἕξις είναι το μόνιμο
στοιχείο του χαρακτήρα μας, το οποίο σχηματίζεται και παγιώνεται μέσω
της επανάληψης όμοιων ενεργειών (μέσω δηλαδή του εθισμού). Όταν
πλέον διαμορφωθεί οριστικά, τότε εκφράζεται μέσα από τη στάση που
τηρούμε απέναντι στα συναισθήματα (πάθη). Το αν λυπόμαστε ή
χαιρόμαστε μετά από κάποια ενάρετη ή μη ενάρετη πράξη μας, είναι το
κριτήριο για το αν –και ποιες – έξεις έχουν διαμορφωθεί μέσα μας. Ο
φιλόσοφος όμως δεν έχει αρκεστεί στον ορισμό της αρετής ως έξεως˙
συγκεκριμένα, έχει πει, η αρετή είναι η έξη που κάνει τον άνθρωπο
αγαθό και ικανό να επιτελέσει το έργο για το οποίο είναι προορισμένος.
Η αρετή είναι επίσης «ἕξις προαιρετική». Επανειλημμένα
υπογραμμίζεται από τον Αριστοτέλη η σημασία της προαιρέσεως για την
ύπαρξη της αρετής. Σε ένα άλλο χωρίο του ίδιου έργου διαβάζουμε τους
αναγκαίους όρους για να χαρακτηρισθεί μια πράξη ενάρετη: ο άνθρωπος
πρέπει να έχει α) συνείδηση της πράξης του (εἰδώς) β) την ανάλογη
προαίρεση (αἱρούμενος), γ) σιγουριά και σταθερότητα στην
πραγματοποίησή της (βεβαίως καὶ ἀμετακινήτως). Αν λείπει έστω και ένα
στοιχείο από τα παραπάνω, τότε η πράξη του ανθρώπου είναι είτε τυχαία,
είτε υποκριτική, είτε εξαναγκαστική.
Η αρετή, συνεχίζει ο Αριστοτέλης, βρίσκεται στη μεσότητα και
μάλιστα στη μεσότητα όχι με αντικειμενικά αλλά με υποκειμενικά
κριτήρια, αφού η αρετή αφορά το μέσον που καθορίζεται κατά περίπτωση
ανάλογα με τις ανθρώπινες ανάγκες. Βέβαια, το ότι η μεσότητα
εξαρτάται από τις κατά περίπτωση συνθήκες, δε σημαίνει ότι τα κριτήρια
καθορισμού της είναι αυθαίρετα και υποκειμενικά. Γι΄ αυτό βλέπουμε εδώ
τον Αριστοτέλη να παραθέτει άλλο ένα κριτήριο: τη λογική. Αλλού στο
ίδιο έργο διαβάζουμε: ἡ μετά τοῦ ὀρθοῦ λόγου ἕξις ἀρετή ἐστιν. Αρχικά
λοιπόν είναι ο νόμος που συνηθίζει τους πολίτες να ενεργούν ενάρετα∙
έπειτα έρχεται η λογική, η φρόνηση που βοηθά τον νόμο και τελειοποιεί
το έργο του.
Τέλος, ο Αριστοτέλης δίνει μια περαιτέρω διευκρίνιση όσον αφορά
το κριτήριο της λογικής: είναι η λογική όπως την ορίζει ο φρόνιμος, ο
συνετός άνθρωπος. Στον φρόνιμο άνθρωπο ενώνονται και συνυπάρχουν
όλες οι αρετές. Όταν υπάρχει η φρόνηση, γράφει αλλού ο Αριστοτέλης ,
όλες οι αρετές θα υπάρξουν. Οι διάφορες αρετές δείχνουν πώς αντιδρά ο
φρόνιμος στις διάφορες περιστάσεις. Αν λείψει μια αρετή,
αποδιοργανώνεται το όλον. Έτσι ο ηθικά «σπουδαῖος» αποτελεί μέτρο
σύγκρισης για τους άλλους. Το βασικό χαρακτηριστικό του φρόνιμου
ανθρώπου είναι να αναγνωρίζει την αλήθεια και, μέσω της ορθής του
επιθυμίας και πράξης, να γίνεται ο κανόνας και το μέτρο της αρετής για
τους άλλους ανθρώπους.
Β3.
Η απάντηση βρίσκεται στις σελίδες 147-148 του σχολικού βιβλίου και
συγκεκριμένα στο απόσπασμα «Η παράδοση λέει… στο τέλος του
Σωκράτη».
Β4.
σχέση : ἕξις.
ανόρθωση: κατορθοῦται, κατορθοῦν.
καθαίρεση: αἱρεῖσθαι.
απάθεια: πάθεσιν, πάθη.
υπόλοιπο: ἔλλειψις.
διαβλητός: ὑπερβολήν.
εικαστικός: εἴκαζον.
ουσία: ἐστίν, οὖσα.
πρακτική: πράξεις.
ραστώνη: ῥᾴδιον.
Αδίδακτο Κείμενο
Ξενοφῶντος Ἀπομνημονεύματα Βιβλίο , κεφ. VIII, §8-9
Γ1. Μετάφραση
Αν όμως ζήσω (για) περισσότερο χρόνο, ίσως θα είναι αναπόφευκτο να
υφίσταμαι τα βάρη του γήρατος και να βλέπω και να ακούω λιγότερο και
να σκέπτομαι χειρότερα και να καταλήγω λιγότερο ικανός να μαθαίνω
και περισσότερο ξεχασιάρης, και να γίνομαι χειρότερος από αυτούς από
τους οποίους νωρίτερα ήμουν καλύτερος∙ αλλά όμως αν βέβαια δεν
αντιλαμβάνομαι αυτά, τη ζωή μου δεν θα αξίζει να τη ζω, ενώ αν τα
αντιλαμβάνομαι πώς δεν είναι αναπόφευκτο να ζω και χειρότερα και πιο
δυσάρεστα; Αλλ’ όμως αν βέβαια πεθάνω άδικα, αυτό θα είναι ντροπή γι’
αυτούς που θα με έχουν σκοτώσει άδικα∙ γιατί αν είναι ντροπή το να
αδικεί κάποιος (η άδικη συμπεριφορά), πώς δεν είναι ντροπή και το να
κάνει κάποιος οτιδήποτε άδικα;
Γ.2. πολλοῖς
γήρᾳ
δυσμαθῆ
τούτους
ὑμῶν
ἑώρα
ἀπόβηθι
γενοίμεθα
ᾔσθηνται
ἀδικῆσαι
Γ.3 α.
ἐπιτελεῖσθαι: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο στην απρόσωπη έκφραση
ἀναγκαῖον ἔσται.
πρότερον: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο ρήμα ἦν.
τούτων: γενική συγκριτική από το επίθετο (συγκριτικού βαθμού) χείρων,
β΄ όρος σύγκρισης (με α΄ όρο σύγκρισης το ἐμέ, που εννοείται).
ἀβίωτος: κατηγορούμενο στο υποκείμενο ὁ βίος, μέσω του συνδετικού
ρήματος ἄν εἴη.
ἐμέ: αντικείμενο στη μετοχή ἀποκτείνασι.
ὁτιοῦν: σύστοιχο αντικείμενο στο απαρέμφατο ποιεῖν.
Γ.3β.
Η υπόθεση λανθάνει στη μετοχή αἰσθανομένῳ.
Η απόδοση βρίσκεται στο ρήμα ἄν εἴη.
Η μετοχή ισοδυναμεί με τη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση εἰ μὴ ταῦτα
αἰσθανοίμην.
Επομένως, στην ανεξάρτητη μορφή του, ο υποθετικός λόγος έχει ως εξής:
Εἰ μὴ ταῦτα αἰσθανοίμην, ἀβίωτος ἄν εἴη ὁ βίος. Εκφράζεται η απλή
σκέψη του λέγοντος (εἰ+ευκτική→δυνητική ευκτική).
Η μετοχή μπορεί να αναλυθεί και διαφορετικά, στην υποθετική πρόταση:
ἄν μὴ ταῦτα αἰσθάνωμαι, οπότε εκφράζεται το προσδοκώμενο
(ἄν+υποτακτική→δυνητική ευκτική, η οποία αποτελεί μελλοντική
έκφραση).
(Επιτρεπτή ίσως αλλά –κατά τη γνώμη μας – όχι σωστή εδώ, εξαιτίας του
νοήματος και του χρόνου της μετοχής, είναι και η ανάλυση της μετοχής
στη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση: εἰ μὴ ταῦτα αἰσθάνομαι, οπότε ο
υποθετικός λόγος εκφράζει το πραγματικό).
Δείτε εδώ τις απαντήσεις στη Φυσική κατεύθυνσης
Πανελλαδικές 2010: Αρχαία Ελληνικά Κατεύθυνσης. Θέματα και απαντήσεις
Πανελλαδικές 2010: Αρχαία και τη Φυσική, Θέματα και απαντήσεις
To πρόγραμμα των εξετάσεων
Παρασκευή 28-5-2010 Λατινικά, Χημεία, Ηλεκτρολογία, Ανάπτυξη εφαρμογών σε προγραμματιστικό περιβάλλον θεωρητικής, θετικής, τεχνολογικής (κύκλος τεχνολογίας και παραγωγής) και τεχνολογικής κατεύθυνσης (κύκλος πληροφορικής και υπηρεσιών).
Δευτέρα 31-5-2010 Αρχές Οικονομικής Θεωρίας (μάθημα επιλογής όλων των κατευθύνσεων).
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ
Πέμπτη 24-6-2010 Αγγλικά (16:00)
Παρασκευή 25-6-2010 Ελεύθερο Σχέδιο (11:00)
Σάββατο 26-6-2010 Γραμμικό Σχέδιο (11:00)
Δευτέρα 28-6-2010 Γερμανικά (16:00)
Τρίτη 29-6-2010 Γαλλικά (16:00)
Τετάρτη 30-6-2010 Αρμονία (16:00)
Πέμπτη 01-7-2010 Έλεγχος Μουσικών Ακουστικών Ικανοτήτων (11:00), Ιταλικά (16:00)
Παρασκευή 02-7-2010 Ισπανικά (16:00)
