Το 1795, για πρώτη φορά μετά από αιώνες, η ανεξάρτητη Πολωνία έπαψε να υπάρχει στον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Η Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, η οποία το 1772 εκτεινόταν σε μια τεράστια περιοχή από τη Βαλτική μέχρι τις παρυφές της Μαύρης Θάλασσας, εξαφανίστηκε μέσα σε είκοσι τρία χρόνια. Η απώλεια της ανεξαρτησίας της δεν προήλθε από έναν μεγάλο πόλεμο ή την κατάληψη της πρωτεύουσάς της από έναν μόνο κατακτητή. Αντιθέτως, τρεις γειτονικές μοναρχίες, η Ρωσία, η Πρωσία και η Αυστρία, προχώρησαν σε διαδοχικούς διαμελισμούς του εδάφους της.
Η Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία και η εσωτερική της δομή
Η Κοινοπολιτεία των Δύο Εθνών, όπως ονομαζόταν η ένωση του Βασιλείου της Πολωνίας και του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας, αποτελούσε ένα ιδιαίτερο πολιτικό σύστημα. Χαρακτηριζόταν από την ύπαρξη εκλεγόμενου μονάρχη, μια ισχυρή αριστοκρατία και μια μακρά κοινοβουλευτική παράδοση. Ένα από τα πιο γνωστά της χαρακτηριστικά ήταν η αρχή του liberum veto, η οποία επέτρεπε σε έναν βουλευτή της Δίαιτας να μπλοκάρει αποφάσεις της συνέλευσης.
Αυτό που αρχικά θεωρούνταν εγγύηση της «χρυσής ελευθερίας» των ευγενών, με την πάροδο του χρόνου μετατράπηκε σε μηχανισμό πολιτικής παράλυσης. Ο συνδυασμός του liberum veto με τις εσωτερικές συγκρούσεις μεταξύ των μεγάλων οικογενειών και την ξένη παρέμβαση συνέβαλε σε αυτή την κατάσταση. Μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα, η Αγία Πετρούπολη είχε αποκτήσει μια καθοριστική επιρροή στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας, εντείνοντας την ευαλωτότητα της Κοινοπολιτείας.
Οι αιτίες της κατάρρευσης: Εσωτερική αδυναμία και εξωτερικές αποφάσεις
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι διαμελισμοί της Πολωνίας παρουσιάζονταν ως μια σχεδόν φυσική συνέπεια της εσωτερικής της αδυναμίας. Η επικρατούσα άποψη ήταν ότι ένα δυσλειτουργικό κράτος, το οποίο δεν μπόρεσε να μεταρρυθμιστεί, κατέρρευσε αναπόφευκτα. Πράγματι, η εσωτερική κρίση έκανε την Κοινοπολιτεία ιδιαίτερα ευάλωτη στις εξωτερικές πιέσεις.
Ωστόσο, η εξαφάνιση της Πολωνίας δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα της εσωτερικής της κατάστασης. Προέκυψε από συνειδητές αποφάσεις των γειτονικών μεγάλων δυνάμεων. Ένα αδύναμο κράτος βρέθηκε περικυκλωμένο από τρεις ισχυρές μοναρχίες – τη Ρωσία, την Πρωσία και την Αυστρία – οι οποίες ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να επιλύσουν τις μεταξύ τους διαφορές και να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους αποσπώντας εδάφη από έναν τέταρτο.
Ο πρώτος διαμελισμός του 1772
Ο πρώτος διαμελισμός της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας πραγματοποιήθηκε το 1772. Εκείνη την περίοδο, η Ρωσία είχε ενισχυθεί σημαντικά μετά τις επιτυχίες της στον πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτή η ενίσχυση προκάλεσε ανησυχία στις αυλές της Βιέννης και του Βερολίνου, δημιουργώντας ένα τεταμένο γεωπολιτικό περιβάλλον.
Ο Φρειδερίκος Β' της Πρωσίας ήταν αυτός που προώθησε μια λύση η οποία θα εξυπηρετούσε και τις τρεις δυνάμεις. Αντί να συγκρουστούν μεταξύ τους, οι τρεις μοναρχίες θα αποζημιώνονταν με πολωνικό έδαφος. Ως αποτέλεσμα, η Ρωσία απέκτησε μεγάλες εκτάσεις στα ανατολικά της Κοινοπολιτείας, η Αυστρία προσάρτησε τη Γαλικία, ενώ η Πρωσία εξασφάλισε πολύτιμες περιοχές που της επέτρεψαν να συνδέσει καλύτερα τις ήδη υπάρχουσες κτήσεις της. Μετά τον πρώτο διαμελισμό, η Κοινοπολιτεία έχασε περίπου το ένα τρίτο της επικράτειας και του πληθυσμού της.
Η ταπείνωση της επικύρωσης
Μετά την απώλεια των εδαφών, ακολούθησε ένα ιδιαίτερα ταπεινωτικό στάδιο για την Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Οι δυνάμεις που είχαν προχωρήσει στην αρπαγή των εδαφών απαίτησαν από την ίδια την πολωνική Δίαιτα να επικυρώσει τον διαμελισμό. Η Δίαιτα βρέθηκε υπό έντονη στρατιωτική πίεση και, τελικά, το έπραξε το 1773.
Με αυτόν τον τρόπο, η αλλαγή του χάρτη της Ευρώπης, που αφορούσε την Πολωνία, απέκτησε υπογραφές και σφραγίδες, προσδίδοντας μια επίφαση νομιμότητας στις ενέργειες των τριών μεγάλων δυνάμεων. Ωστόσο, αυτή η πρώτη καταστροφή προκάλεσε μια αντίδραση στο εσωτερικό της Πολωνίας, την οποία οι γείτονές της δεν είχαν υπολογίσει πλήρως, καθώς ένα τμήμα της πολιτικής ελίτ άρχισε να αντιδρά.
Με πληροφορίες από: Topontiki