Η ιστορία της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ) είναι γεμάτη αφηγήσεις, με μία από τις πιο διαδεδομένες να αφορά την υποτιθέμενη εφεύρεση του φραπέ το 1957. Κάθε Σεπτέμβριο, η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε πολιτικό και οικονομικό βαρόμετρο, αλλά στο συλλογικό ασυνείδητο, η ΔΕΘ έχει συνδεθεί και με τη γέννηση αυτής της δημοφιλούς γαστρονομικής ανακάλυψης. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η έρευνα γύρω από την ιστορία του καφέ αρχίζει να αποδομεί ελαφρώς τον ρομαντικό μύθο του τυχαίου πειράματος.
Η επικρατούσα εκδοχή για τη γέννηση του φραπέ
Η επίσημη και χιλιοειπωμένη ιστορία μας μεταφέρει στο μακρινό 1957, κατά τη διάρκεια της 22ης ΔΕΘ. Εκεί, ο Ανδρέας Δρίτσας, ο αντιπρόσωπος της ελβετικής εταιρείας Nestlé στην Ελλάδα, παρουσίαζε ένα νέο προϊόν που απευθυνόταν σε παιδιά. Επρόκειτο για ένα σοκολατούχο ρόφημα, το οποίο παρασκευαζόταν χτυπώντας τη σκόνη με γάλα μέσα σε ένα ειδικό σέικερ.
Στο ίδιο περίπτερο της έκθεσης εργαζόταν και ο υπάλληλος Δημήτρης Βακόνδιος. Μια μέρα, μέσα στην κούραση και την ορθοστασία που απαιτούσε η εργασία στην έκθεση, ο Βακόνδιος θέλησε να πιει τον στιγμιαίο καφέ του. Ωστόσο, δεν κατάφερε να βρει ζεστό νερό πουθενά. Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, προέβη σε μια κίνηση που έμελλε να γίνει ιστορική.
Το τυχαίο πείραμα και ο πρώτος φραπές
Μέσα στην απελπισία του να απολαύσει τον καφέ του, ο Δημήτρης Βακόνδιος αποφάσισε να βάλει τον στιγμιαίο καφέ και τη ζάχαρη στο παιδικό σέικερ που χρησιμοποιούνταν για το σοκολατούχο ρόφημα. Πρόσθεσε κρύο νερό και άρχισε να τα χτυπάει μανιωδώς. Το αποτέλεσμα αυτής της αυτοσχέδιας παρασκευής ήταν ένας παχύς, κρεμώδης αφρός, ο οποίος σηματοδότησε, σύμφωνα με τον μύθο, τη γέννηση του πρώτου ελληνικού φραπέ.
Οι αμφισβητήσεις του ρομαντικού μύθου
Παρά την ευρεία αποδοχή αυτής της ιστορίας, οι σκεπτικιστές επισημαίνουν ότι ο κρύος, χτυπητός καφές δεν ήταν εντελώς άγνωστος πριν από το 1957. Η ίδια η λέξη «frappé» έχει γαλλική προέλευση, από το ρήμα «frapper» που σημαίνει «χτυπώ». Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, η λέξη αυτή χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει διάφορα ροφήματα που σερβίρονταν παγωμένα ή με τριμμένο πάγο.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο που αμφισβητεί τον μύθο της ΔΕΘ προέρχεται από την ίδια την κατασκευάστρια εταιρεία. Σε διεθνείς διαφημίσεις και αμερικανικά περιοδικά της δεκαετίας του 1930 και του 1940, η Nestlé πρότεινε ενίοτε την κατανάλωση του στιγμιαίου καφέ στην κρύα του εκδοχή, ως «iced coffee». Αυτό το δροσιστικό καλοκαιρινό ρόφημα συχνά ανακατευόταν με παγάκια ή γάλα, υποδηλώνοντας ότι η ιδέα του κρύου καφέ ήταν ήδη διαδεδομένη.
Η κινηματογραφική απόδειξη
Τα τελευταία χρόνια, ενισχύοντας τις αμφιβουλίες για την αποκλειστική γέννηση του φραπέ στη ΔΕΘ, ορισμένοι έχουν επισημάνει την εμφάνιση του ροφήματος στην ελληνική κινηματογραφική παραγωγή. Συγκεκριμένα, ο φραπές αναφέρεται και παρουσιάζεται στην ταινία «Προ παντός...ψυχραιμία» του 1951. Αυτό το στοιχείο τοποθετεί την ύπαρξη του φραπέ τουλάχιστον έξι χρόνια πριν από το υποτιθέμενο περιστατικό στη Θεσσαλονίκη.
Στην εν λόγω ταινία, οι δύο πρωταγωνιστές, Μίμης Φωτόπουλος και Ντίνος Ηλιόπουλος, ετοιμάζουν έναν φραπέ. Η σκηνή διαδραματίζεται στο ζαχαροπλαστείο Παυλίδης, το οποίο βρισκόταν στην Πλατεία Αμερικής. Η παρουσία του ροφήματος σε μια τόσο πρώιμη κινηματογραφική παραγωγή υποδηλώνει ότι ο φραπές ήταν ήδη γνωστός και καταναλωνόταν στην Ελλάδα πριν από το 1957.
Η «ελληνοποίηση» ενός ροφήματος
Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω στοιχεία, η πιο ρεαλιστική ιστορική ανάγνωση υποδεικνύει ότι ο Δημήτρης Βακόνδιος ίσως να μην ανακάλυψε τον κρύο καφέ από το απόλυτο μηδέν. Ωστόσο, η συμβολή του υπήρξε καθοριστική για την «ελληνοποίηση» του ροφήματος, δίνοντάς του τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Δημιούργησε τη συγκεκριμένη, πλούσια αφρώδη υφή μέσω του χτυπήματος σε κλειστό δοχείο, η οποία ταίριαξε απόλυτα με τις προτιμήσεις του ελληνικού κοινού.
Με πληροφορίες από: Reader