Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982, γνωστή ως UNCLOS, αποτελεί το βασικό διεθνές νομικό πλαίσιο που διέπει τις θαλάσσιες ζώνες παγκοσμίως. Μεταξύ των διατάξεών της, το άρθρο 79 έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ρυθμίζει την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών στην υφαλοκρηπίδα. Η διάταξη αυτή αποκτά σημαντική γεωπολιτική και νομική βαρύτητα για την Ελλάδα, ειδικά ενόψει των ενεργειακών διασυνδέσεων και των υποδομών που σχεδιάζονται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.
Το διεθνές νομικό πλαίσιο της UNCLOS
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 (United Nations Convention on the Law of the Sea – UNCLOS) καθορίστηκε ως το θεμελιώδες διεθνές νομικό πλαίσιο. Ο σκοπός της είναι η ρύθμιση των θαλάσσιων ζωνών, ο προσδιορισμός των δικαιωμάτων των παράκτιων κρατών και η άσκηση των ελευθεριών της ναυσιπλοΐας, καθώς και άλλων νόμιμων δραστηριοτήτων στη θάλασσα.
Μέσα σε αυτό το ευρύ φάσμα διατάξεων, το άρθρο 79 αναδεικνύεται ως ένα κεφαλαιώδες σημείο. Η σημασία του έγκειται στην ειδική του πρόβλεψη για την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών στην υφαλοκρηπίδα, ένα θέμα που έχει άμεσες επιπτώσεις στα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών.
Το άρθρο 79 και η ρύθμιση υποθαλάσσιων υποδομών
Το άρθρο 79 της UNCLOS φέρει τον τίτλο «Submarine cables and pipelines on the continental shelf» (Υποθαλάσσια καλώδια και αγωγοί στην υφαλοκρηπίδα) και περιλαμβάνει πέντε παραγράφους. Η ρύθμιση αυτή εισάγει μία ουσιώδη διαφοροποίηση μεταξύ των δύο τύπων υποδομών.
Συγκεκριμένα, η χάραξη της διαδρομής των αγωγών απαιτεί τη συναίνεση του παράκτιου κράτους, σε αντίθεση με τα καλώδια. Αυτή η διάκριση υπογραμμίζει την αυξημένη προσοχή που δίνεται στους αγωγούς, πιθανώς λόγω των περιβαλλοντικών και στρατηγικών επιπτώσεων που μπορεί να έχουν.
Κυριαρχικά δικαιώματα και ελευθερία εγκατάστασης
Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από την εξέταση του άρθρου 79 είναι σαφές: η ελευθερία τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών δεν συνεπάγεται κατάργηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους επί της υφαλοκρηπίδας του. Επίσης, δεν παρέχει σε οποιοδήποτε τρίτο κράτος απεριόριστη δυνατότητα επέμβασης στον θαλάσσιο χώρο.
Η παράγραφος 1 του άρθρου 79 αναφέρει ότι όλα τα κράτη έχουν το δικαίωμα να τοποθετούν υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς στην υφαλοκρηπίδα, σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος άρθρου. Ωστόσο, η παράγραφος 2 θέτει σημαντικούς περιορισμούς, αναφέροντας ότι, με την επιφύλαξη του δικαιώματος του παράκτιου κράτους να λαμβάνει εύλογα μέτρα για την εξερεύνηση της υφαλοκρηπίδας, την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της και την πρόληψη, τη μείωση και τον έλεγχο της ρύπανσης από αγωγούς, το παράκτιο κράτος δεν μπορεί να παρεμποδίζει την τοποθέτηση ή τη συντήρηση τέτοιων καλωδίων ή αγωγών.
Η σημασία για την Ελλάδα και την Ανατολική Μεσόγειο
Η εξέταση του άρθρου 79 δεν μπορεί να γίνεται αποσπασματικά, αλλά απαιτεί τη συστηματική ερμηνεία του σε συνδυασμό με τα άρθρα 58, 76, 77, 78 και 83 της UNCLOS. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούν να προσδιοριστούν με ακρίβεια τόσο τα δικαιώματα των τρίτων κρατών όσο και οι αρμοδιότητες του παράκτιου κράτους.
Για την Ελλάδα, η διάταξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική και νομική σημασία, ιδίως υπό το πρίσμα των σχεδιαζόμενων ενεργειακών διασυνδέσεων. Αυτό περιλαμβάνει τα ηλεκτρικά καλώδια μεταξύ νησιών και ηπειρωτικής χώρας, αλλά και τις ευρύτερες υποδομές που πρόκειται να αναπτυχθούν στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ελευθερία εγκατάστασης υποδομών δεν συνεπάγεται την κατάργηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων επί της υφαλοκρηπίδας, ούτε επιτρέπει σε τρίτα κράτη, όπως η μη συμβαλλόμενη Τουρκία, να παρεμβαίνουν ανεξέλεγκτα.
Με πληροφορίες από: Enikos