Κάρολος Κουν: 24 χρόνια από το θάνατο του

Είκοσι τέσσερα χρόνια συµπληρώνονται σήµερα από τον θάνατο του µεγάλου θεατράνθρωπου. Που παραµένει ουσιαστικά παρών, ενώ ένας αφιερωµατικός τόµος τον φέρνει πάλι στο προσκήνιο
Σαν σήµερα. Σαν σήµερα, 14 Φεβρουαρίου έφυγε από τη ζωή στα 79 του χρόνια ο Κάρολος Κουν. Εχοντας σηµαδέψει το ελληνικό θέατρο. Για πάντα. Και αν το «Θέατρο Τέχνης» που υπάρχει σήµερα δεν έχει µεγάλη σχέση µε το «Θέατρο Τέχνης» του Κάρολου Κουν, ο Κουν υπάρχει παντού στο ελληνικό θέατρο. Ενας εξαιρετικός αφιερωµατικός τόµος που µόλις εξέδωσε το Μορφωτικό Ιδρυµα Εθνικής Τραπέζης µε επιστηµονική επιµέλεια της∆ηώς Καγγελάρη τον κάνει ακόµα πιο επίκαιρο.

«Και µόνο που ακόµα ρωτάτε τι έχει µείνει σήµερα απότον Κουν, 24 χρόνια µετά τον θάνατό του, “εδώ που έφθασε, λίγο δεν είναι· τόσο που έκαµε, µεγάλη δόξα” που λέει και ο ποιητής» παρατηρεί ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Βασίλης Παπαβασιλείου, µαθητής του Κουν, παραπέµποντας στον Καβάφη.

«Για έναν άνθρωπο ο οποίος πραγµατώνει σκηνικό έργο αναλώσιµο στο εδώ και τώρατο να τον µνηµονεύουµε κάθεχρόνο επί ένα τέταρτο του αιώνα δίνει τοµέτρο µιας αξίας ή αν θέλετε και µιας ανάγκης ηµών των περιλειποµένων ή και των δύο µαζί».

«Τα πρώτα του βήµατα» αναλύει η θεατρολόγος ∆ηώ Καγγελάρη, που διδάσκει στον Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης και είχε την επιστηµονικήεπιµέλεια τουτόµου «Κάρολος Κουν», «γίνονται στη δεκαετία του ‘30. Και το 1942 ιδρύει το “Θέατρο Τέχνης” – ένα ορόσηµοστην ιστορία του ελληνικού θεάτρου. Είναι εποχή µεγάλων κοινωνικών ανακατατάξεων στην Ελλάδα. Ο Κουν έρχεται σε ρήξη µε την ακαδηµαϊκή τροπή που είχε πάρει πια το Εθνικό Θέατρο το οποίο εκφράζει ένα κλασικιστικό ιδεώδες. Αλλά στην κοινωνία δεν υπάρχει η αρµονία που προτείνουν οι παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου.

Αυτό δενσηµαίνει πως ο Κουν έκανε ένα άµεσα πολιτικό θέατρο. Αλλά, όταν γίνονται τέτοιες κοσµοϊστορικές αλλαγές, µεταβάλλεται και η ευαισθησία και η συνείδηση των ανθρώπων. Αρα και στους καλλιτέχνες και στους θεατές είναι άλλο το ζητούµενο. Επίσης, όταν µία κοινωνία είναι διαιρεµένη, δεν µπορεί να την εκφράζει µόνον µία αισθητική – η αισθητική του άχρονου κλασικιστικού ιδεώδους. Αυτή τη νέα ανάγκη, αυτή τηνέα ευαισθησία, αυτό το νέορίγος καλλιεργεί η αισθητικήτου “Θεάτρου Τέχνης”. Πρόκειται για την εδραίωση της µοντερνικότητας στο ελληνικό θέατρο. Η οποία, όπως και σε άλλες µορφές της τέχνης – τη ζωγραφική,την ποίηση… –, προσπαθεί να συγκεράσει το µοντερνιστικό στοιχείο µε την ελληνικότητα.

Αλλά ο Κουν δεν θα µείνει καθηλωµένος.

Αν τόσες και τόσες γενιές έχουν να λένε ότι συνάντησαν ένα θαύµα στο θέατρο “Αλίκης” πρώτα,στο “Υπόγειο” στη συνέχεια, είναι ακριβώς γιατί το “Θέατρο Τέχνης” εξελισσόταν µέσα στα χρόνια, δεν έµεινε ίδιο. Ηταν σε συνεχή διάλογο µε τις εξελίξεις στην τέχνη».

«Ο Κουν», λέει οΒασίλης Παπαβασιλείου, «ήταν γενάρχης της δηµοκρατικής επανάστασης που έχει φτάσει στον κολοφώνα της στις µέρες µας µε τηνέννοια ότι ήταν ο πρώτος που έστρεψε το βλέµµα του σε µία δεξαµενή ανθρώπων η οποία ήτανάγνωστη γη γιατα κυρίαρχα κριτήρια τουτότε θεάτρου: έναν κόσµο λαϊκό, εργατικό, που δεν είχε τίτλους ευγενείας σε ό,τι αφορά την επί σκηνής εµφάνισή του. Εδωσε το  δικαίωµα και τη νοµιµοποίηση σε ανθρώπους που µε όρους αισθητικής και κοινωνικής ορθοφροσύνης δεν θα είχαν θέση στη σκηνή».

Και σήµερα; Τι έχει µείνει από τον Κουν στο ελληνικό θέατρο;

∆ηώ Καγγελάρη: «Σήµερα, αν πιάσουµε το νήµα,όλο το ελληνικό θέατρο έχει άµεση σχέσηµε τον Κουν. Ολα τα εκ των υστέρων καλλιτεχνικά θέατρα –η “Σκηνή”, η “νέα Σκηνή”, το “Εµπρός”, το “Αττις”… – δεν θα υπήρχαν αν δεν είχε εδραιωθεί το “Θέατρο Τέχνης”.

Αλλά και ως προς την εξέλιξη της τέχνης του σκηνοθέτη,διάδοχοι του Κουν δενείναι µόνον οιλαµπροί µαθητές του, είναι και όσοι έβλεπαν τις παραστάσεις τουκαι τις κράτησαν στη µνήµητους, είναι και νέοι που δεν πρόλαβαν να τις δουν αλλά το νήµα αυτό συνεχίζουν όταν επιδιώκουν την εποχή τους να εκφράσουν».

Και ο Βασίλης Παπαβασιλείου: «Αν δει κανένας σήµερα στην Ελλάδα των χιλίων νέων ηθοποιών τον χρόνο και των χιλιάδων νεανικών οµάδων, πίσω από πολλά από αυτά τα παιδιά που ήταν αγέννητα ή πολύ µικρά όταν πέθανεο Κουν ή, εν πάση περιπτώσει, δεν έχουν δει καµία παράστασή του, µπορεί να αναγνωρίσει τη σκιά αυτού του µεγάλου γενάρχη».